INSERT INTO `wp_posts` VALUES (471,2,'2009-01-26 09:40:39','2009-01-26 08:40:39','Is deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\nVoldoende—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'—Sta geen complexe en dure organisatie toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal*\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-7','','','2009-01-26 09:40:39','2009-01-26 08:40:39','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-7/',0,'revision','',0),(472,2,'2009-01-26 09:41:31','2009-01-26 08:41:31','Is deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\n*\'\'\'Voldoende\'\'\'—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'—Sta geen complexe en dure organisatie toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal*\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-8','','','2009-01-26 09:41:31','2009-01-26 08:41:31','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-8/',0,'revision','',0),(473,2,'2009-01-26 09:48:35','2009-01-26 08:48:35','','aardbron-waarden-en-beginselen-v11',0,'Beginselen voor ecosofie, organisatie en praktijk','inherit','open','open','','aardbron-waarden-en-beginselen-v11','','','2009-01-26 09:48:35','2009-01-26 08:48:35','',18,'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2007/09/aardbron-waarden-en-beginselen-v11.pdf',0,'attachment','application/pdf',0),(474,2,'2009-01-26 09:45:47','2009-01-26 08:45:47','Is deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\n*\'\'\'Voldoende\'\'\'—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'— Sta geen complexe en dure organisatie voor de huishouding toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal*\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-9','','','2009-01-26 09:45:47','2009-01-26 08:45:47','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-9/',0,'revision','',0),(475,2,'2009-01-26 09:50:32','2009-01-26 08:50:32','<a href=\'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2007/09/aardbron-waarden-en-beginselen-v11.pdf\'>Aardbron beginselen voor ecosofie, organisatie en praktijk in een handige PDF</a>.\r\n\r\nIs deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\n*\'\'\'Voldoende\'\'\'—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'— Sta geen complexe en dure organisatie voor de huishouding toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal*\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-10','','','2009-01-26 09:50:32','2009-01-26 08:50:32','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-10/',0,'revision','',0),(476,2,'2009-01-26 09:51:49','2009-01-26 08:51:49','Is deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n:<a href=\'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2007/09/aardbron-waarden-en-beginselen-v11.pdf\'>Ook beschikbaar als dubbelzijdige A4 in een handige PDF</a>.\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\n*\'\'\'Voldoende\'\'\'—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'— Sta geen complexe en dure organisatie voor de huishouding toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal*\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-11','','','2009-01-26 09:51:49','2009-01-26 08:51:49','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-11/',0,'revision','',0),(477,2,'2009-01-26 09:52:23','2009-01-26 08:52:23','Is deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n:<a href=\'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2007/09/aardbron-waarden-en-beginselen-v11.pdf\'>Ook beschikbaar als dubbelzijdige A4 in een handige PDF</a> \'\'(92 KB)\'\'.\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\n*\'\'\'Voldoende\'\'\'—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'— Sta geen complexe en dure organisatie voor de huishouding toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal*\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-12','','','2009-01-26 09:52:23','2009-01-26 08:52:23','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-12/',0,'revision','',0),(478,2,'2009-01-26 08:55:01','2009-01-26 07:55:01','Dee Hock zegt het zo treffend:\r\n:“Simple, clear purpose and principles give rise to complex, intelligent behavior.\r\n:Complex rules and regulations give rise to simple, stupid behavior.\"\r\n:::— Dee Hock, VISA\r\n\r\nIn het Nederlands:\r\n:Simpele beginselen met een helder doel leiden tot complex intelligent gedrag.\r\n:Complexe regels en regulering leiden tot simpel stom gedrag.\r\n:::—Dee Hock, VISA\r\n\r\nDaarom zijn de \'\'\'Aardbron Waarden en Beginselen aangevuld met [[aarden|ecosofische beginselen]]\'\'\' die je aanspreken op jouw verantwoordelijkheid en wijsheid als het gaat om de huishouding.','Ecosofische beginselen',0,'','publish','open','open','','ecosofische-beginselen','','','2009-01-26 12:34:14','2009-01-26 11:34:14','',0,'http://aardbron.nl/?p=478',0,'post','',0),(479,2,'2009-01-26 10:01:03','2009-01-26 09:01:03','Dee Hock zegt het zo treffend:\n:“Simple, clear purpose and principles give rise to complex, intelligent\nbehavior.\n:Complex rules and regulations give rise to simple, stupid behavior.\"\n:::— Dee Hock, VISA\n\nIn het Nederlands:\n:Simpele beginselen met een helder doel leiden tot complex intelligent gedrag.\n:Complexe regels en regulering leiden tot simpel stom gedrag.\n:::—Dee Hock, VISA\n\nDaarom zijn de Aardbron Waarden en Beginselen aangevuld met \'\'\'[[aarden|ecosofisch beginselen]]\'\'\' die je aanspreken op jouw verantwoordelijkheid en wijsheid als het gaat om de huishouding.','Ecosofische beginselen',0,'','inherit','open','open','','478-revision','','','2009-01-26 10:01:03','2009-01-26 09:01:03','',478,'http://aardbron.nl/478-revision/',0,'revision','',0),(480,2,'2009-01-26 10:01:22','2009-01-26 09:01:22','Dee Hock zegt het zo treffend:\r\n:“Simple, clear purpose and principles give rise to complex, intelligent\r\nbehavior.\r\n:Complex rules and regulations give rise to simple, stupid behavior.\"\r\n:::— Dee Hock, VISA\r\n\r\nIn het Nederlands:\r\n:Simpele beginselen met een helder doel leiden tot complex intelligent gedrag.\r\n:Complexe regels en regulering leiden tot simpel stom gedrag.\r\n:::—Dee Hock, VISA\r\n\r\nDaarom zijn de Aardbron Waarden en Beginselen aangevuld met \'\'\'[[aarden|ecosofisch beginselen]]\'\'\' die je aanspreken op jouw verantwoordelijkheid en wijsheid als het gaat om de huishouding.','Ecosofische beginselen',0,'','inherit','open','open','','478-revision-2','','','2009-01-26 10:01:22','2009-01-26 09:01:22','',478,'http://aardbron.nl/478-revision-2/',0,'revision','',0),(481,2,'2009-01-26 09:52:42','2009-01-26 08:52:42','Is deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n:<a href=\'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2007/09/aardbron-waarden-en-beginselen-v11.pdf\'>Ook beschikbaar als dubbelzijdige A4 in een handige PDF</a> (92 KB).\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\n*\'\'\'Voldoende\'\'\'—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'— Sta geen complexe en dure organisatie voor de huishouding toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal*\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-13','','','2009-01-26 09:52:42','2009-01-26 08:52:42','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-13/',0,'revision','',0),(482,2,'2009-01-26 10:03:03','2009-01-26 09:03:03','Is deze aardbol iets voor jou? Kan je hier aarden? Goede vraag. Antwoorden vind je in de grondbeginselen. Wij leven onze beginselen en spreken elkaar, wanneer nodig, er op aan. Ja, we laten ons er zelfs op afrekenen. Ze vormen de DNA van elke cel van de chaorganisatie, ongeacht haar groei en evolutie.\r\n\r\nMeedoen geeft je als mede-eigenaar direct de kans om rijkdom te creëren door het mede scheppen van een zelforganiserende, zelfsturende, zelfhelende en zelfevoluerende onderneming op basis van holacratie.\r\n\r\nTijdens het beoefenen van onze visie, bedoeling en missie handelt elk deel volgens deze beginselen. Op hun beurt zijn de beginselen weer gegrond in onze waarden: \'\'\'kameraadschap, billijkheid, respect, geloofwaardigheid en moed\'\'\'. Samengevat: \'\'\'liefde en lef\'\'\'.\r\n\r\n:<a href=\'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2007/09/aardbron-waarden-en-beginselen-v11.pdf\'>Ook beschikbaar als dubbelzijdige A4 in een handige PDF</a> (92 KB).\r\n\r\n=== ¥€$ WE CAN!===\r\nWaar eco\'\'\'nomie\'\'\' de \'\'\'regels\'\'\' en eco\'\'\'logie\'\'\' de \'\'\'kennis\'\'\' van de huishouding vormen, daar geeft eco\'\'\'sofie\'\'\' de \'\'\'wijsheid\'\'\' aan de huishouding. De ecosofie is de voedingsbodem en geeft de vorm aan ecologie en economie. Ecosofische beginselen geven de zin aan de overige twee—ecosofie geeft de ontwikkeling  van een geheel ecosysteem richting, betekenis, nut en plezier.\r\n\r\nLaat je keuzes leiden door de ecosofische beginselen bij het nemen van beslissingen tijdens de ontwikkeling van de economische architectuur en het schrijven van de wet- en regelgeving. Gebruik bij angst, onzekerheid en twijfel de ecosofische beginselen telkens als maatstaf en zie ze als een betrouwbaar en veilig vangnet van waaruit je altijd weer kunt vertrekken. Het is je thuis.\r\n \r\nDeze ecosofische beginselen zijn een aanzet voor een open dialoog en ontwikkeling. Maak ze concreter, scherper, harder om beter te kunnen sturen. Maak ze abstracter, vager, zachter om mee te kunnen bewegen en obstakels te omzeilen. Ontwikkel en ontvouw ze tot gemeenschappelijke basis waarin we ons allemaal kunnen vinden en die we als toetssteen, als meetlat kunnen gebruiken. Kies met je hart, met je hoofd en met je handen, en in die volgorde. Volg altijd je hart. Kortom, vraag je telkens af voelt het goed? klopt het? werkt het?\r\n\r\n===Ecosofische beginselen===\r\n*\'\'\'Rijk\'\'\'—Laat het systeem mens en natuur voeden, rijkelijk voorziend in precies de behoeftes van het moment, zodat we Aarde beter en rijker voor onze kinderen en de kinderen van onze kinderen achterlaten.\r\n*\'\'\'Schaarste en overvloed\'\'\'—Neem de eigenschappen en effecten van zowel schaarste als overvloed mee in de kennis die we ontwikkelen en de regels die we onszelf opleggen voor een eerlijker, evenwichtiger, zuiverder en natuurlijker systeem.\r\n*\'\'\'Volledig\'\'\'—Maak zowel betaald werk als vrijwilligerswerk zichtbaar in het ecosysteem zodat ons beeld completer is en we ons bewust zijn van het werk dat we met plezier, passie en vanuit ons hart bijdragen aan het grotere geheel. Neem moederschap en zorg serieus.\r\n*\'\'\'Verenigend\'\'\'—Kies voor ontwerpen die mensen verenigen en verbinden waardoor uitbundige samenlevenskunst voor allen vanzelfsprekend is. Samenlevenskunst.\r\n*\'\'\'Ontpoppend\'\'\'—Laat het systeem een stimulans zijn voor de vrije en willige ontwikkeling van talent, passie en voldoende hartewerk dat het beste in mens en natuur naar boven haalt ten bate van voorspoed en geluk voor allen en alles.\r\n*\'\'\'Scheppend\'\'\'—Zorg ervoor dat elke transactie een bijdrage levert aan mens en natuur, iets creëert dat een bijdrage levert aan globaal netto geluk.\r\n*\'\'\'Transparant\'\'\'—Maak inzage in rekeningen openbaar en publiek toegankelijk zodat de handelspraktijken een afspiegeling zijn van betrouwbaarheid en direct aan- en bespreekbaar worden. Geef zicht op de volledige transactiehistorie van alle deelgevers zodat je elkaar op waarde kunt schatten en elkaar een voortdurend groeiend voordeel van de twijfel kunt geven.\r\n*\'\'\'Stroming\'\'\'—Stimuleer het laten stromen van de munt en maak die stroming meetbaar, zichtbaar en stuurbaar naar een dynamisch evenwicht die het doel dient zodat het kan leven, kan bruisen.\r\n*\'\'\'Voldoende\'\'\'—Zorg voor altijd precies voldoende betaalmiddel, nooit te weinig, niet te veel. meetinstrument, informatie, altijd precies voldoende aanwezig, nooit tekort, nooit teveel.\r\n*\'\'\'Billijk\'\'\'—Bevorder economische gelijkwaardigheid, bestrijd oneerlijk economisch voordeel voor een enkeling ten koste van anderen of de natuur.\r\n*\'\'\'Betrouwbaar\'\'\'—Bevorder bonafide handelen in een web van vertrouwen terwijl malafide gebruik direct aan het licht komt en zichzelf corrigeert.\r\n*\'\'\'Temperend\'\'\'—Beperk excessieve uitschieters naar economische extremen die in strijd zijn met de beginselen. Spreek een maximum af voor de verhouding tussen de minst rijken en meest rijken.\r\n*\'\'\'Elegant\'\'\'—Maak protocollen en afspraken toegankelijk en begrijpbaar voor leken.\r\n*\'\'\'Lerend\'\'\'—Neem voortschrijdend inzicht en innovaties snel op in een voortdurend evolutionair systeem dat met haar tijd meegaat. Neem wendbaar en behendig nieuwe inzichten op in volgende versies. Verander mee met een veranderende wereld.\r\n*\'\'\'Open\'\'\'—Maak de technologie, de systemen, de implementatie, de protokollen, de toetsing en de speelregels openbaar zodat er geen twijfel bestaat over haar robuustheid en betrouwbaarheid.\r\n*\'\'\'Zelforganiserend\'\'\'— Sta geen complexe en dure organisatie voor de huishouding toe. Laat het systeem voor ons en onze Aarde werken, en niet andersom.\r\n*\'\'\'Zelfhelend\'\'\'—Ontwerp het immuunsysteem zodanig dat illegale en destructieve praktijken en systeemaanvallen worden voorkomen of in de kiem worden gesmoord.\r\n*\'\'\'Decentraal\'\'\'—Ontwerp het systeem zonder centrum, als een ongrijpbaar web van waardescheppende transacties op basis van open protocollen die maximale samenhang en minimale koppeling koesteren.\r\n\r\n===Praktijkbeginselen===\r\n#\'\'\'Planeet\'\'\'—Richt aandacht op veerkracht en duurzaamheid voor planeet Aarde en onze onderneming, en in die volgorde, financieel gezond en gewetensvol.\r\n#\'\'\'Geef\'\'\'—[[geven|Geef vanuit overvloed]], net zoals de natuur.\r\n#\'\'\'Vrienden\'\'\'—Maak vrienden terwijl je plezier hebt.\r\n#\'\'\'Rijkdom\'\'\'—Focus intensief op het creëren van rijkdom op basis van symbiose.\r\n#\'\'\'Divers\'\'\'—Verzeker jezelf van een diversiteit van gemeenschappen en technologie.\r\n#\'\'\'Uitwisselbaar\'\'\'—Zorg voor de volledige onderlinge uitwisselbaarheid van delen van het systeem tot op het hoogste betekenisvolle en spirituele niveau.\r\n#\'\'\'Innovatief\'\'\'—Omarm methodes, praktijken, innovaties, oplossingen en technologiën die ongelovelijk creatief en verstorend innovatief zijn.\r\n#\'\'\'Respectvol\'\'\'—Wees open in krachtige debatten en dialogen; met diep respect voor het individu en het team.\r\n#\'\'\'Wijs\'\'\'—Waardeer wijsheid en kennis.\r\n#\'\'\'Verlicht\'\'\'—Moedig de verlichting en ontwikkeling van eenieder aan.\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Deel alle informatie die belangrijk is voor onze visie, missie, bedoeling en beginselen vrij en volledig en met iederen, tenzij dit het vertrouwen schendt of onze levensvatbaarheid en gezondheid schaadt of in gevaar brengt.\r\n#\'\'\'Compassie\'\'\'—Los conflicten op zonder toevlucht te zoeken in economische of fysieke dwang, geweld of intimidatie.\r\n#\'\'\'Verantwoordelijk\'\'\'—Neem verantwoordelijkheid voor al je denken en doen en creëer ruimte voor anderen hetzelfde te doen.\r\n\r\n===Organisatiebeginselen===\r\n#\'\'\'Open\'\'\'—Wees open voor mede-eigenaarschap van elk individu of instituut die de visie, missie, bedoeling en beginselen onderschrijft door activiteiten te ontplooien die resoneren met en brandstof leveren voor onze praktijk.\r\n#\'\'\'Expressief\'\'\'—Heb het recht op zelforganisatie op elk tijdstip, op elke schaalgrootte, in elke vorm en rondom elke activiteit die consistent is met de visie, bedoeling, missie en beginselen.\r\n#\'\'\'Billijk\'\'\'—Zorg ervoor dat geen enkel lid een intrinsiek onrechtvaardig voordeel verkrijgt in het systeem.\r\n#\'\'\'Gemeenschap\'\'\'—Verzeker dat stemrecht, lidmaatschap en contributies worden afgeleid van een formule gebaseerd op de individuele bijdrage van elk lid aan het systeem.\r\n#\'\'\'Betrokken\'\'\'—Handel zorgvuldig en neem afgewogen beslissingen door lichamen die redelijkerwijs alle relevante en beïnvloede partijen vertegenwoordigen en door geen enkele worden gedomineerd.\r\n#\'\'\'Bekrachtigd\'\'\'—Ken autoriteit toe, voer functies uit en gebruik hulpmiddelen in het kleinste of meest locale deel dat alle relevante en beïnvloedde partijen omvat.\r\n#\'\'\'Ontlokkend\'\'\'—Verkies het ontlokken van gedrag boven het afdwingen ervan in de grootst mogelijke mate.\r\n','Aarden',0,'','inherit','open','open','','18-revision-14','','','2009-01-26 10:03:03','2009-01-26 09:03:03','',18,'http://aardbron.nl/18-revision-14/',0,'revision','',0),(483,2,'2009-01-26 09:22:26','2009-01-26 08:22:26','[gallery link=\"file\" columns=\"2\" orderby=\"post_name\"]\r\nTED bestaat 25 jaar. En voor $3.750 kan je heerlijk in PalmSprings aanschuiven om samen met 400 andere TEDsters en een keur aan sprekers en artiesten vooruit te kijken. Vol is vol...\r\n\r\nEn vol zal het waarschijnlijk zijn. Bovendien komt daar ook nog de vliegtrip en hotel bij. Maar niet getreurd, \'\'\'TED NL\'\'\', initiatief van Jasper van Impelen, organiseert samen met Seats2Meet en Mindz \'\'\'TED Café\'\'\'.\r\n\r\nVan 4 t/m 7 februari kan je de simulcast van \'\'\'TED 2009 live meemaken in Utrecht\'\'\' bij Seats2Meet. En nog gratis ook. Wel voor late vogels, want het begint \'s avonds en loopt door tot 04:00 uur in de morgen vanwege het tijdsverschil…\r\n\r\nLees meer, [http://www.mindz.com/events/TED_Cafe schrijf je in voor het TED Café] en [http://conferences.ted.com/TED2009/ dompel je onder in TED 2009]\r\n','TED 2009—De Grote Onthulling',0,'','inherit','open','open','','457-revision-7','','','2009-01-26 09:22:26','2009-01-26 08:22:26','',457,'http://aardbron.nl/457-revision-7/',0,'revision','',0),(484,2,'2009-01-26 08:54:45','2009-01-26 07:54:45','===Ecosofische beginselen===\r\nWaar economie de regels en ecologie de kennis van de huishouding vormen, daar geeft ecosofie de wijsheid aan de huishouding. Een eerste aanzet voor ecosofische beginselen als kompas voor jouw keuzes en beslissingen. Altijd open voor verbetering.\r\nhttp://aardbron.nl/lekker/aarden/\r\n\r\n===Silly Money===\r\nBird & Fortune hebben een hele serie prachtige, humoristische en o zo ware video\'s over ons nogal rotte geldsysteem en haar effecten gemaakt. Lach en schrik.\r\nhttp://aardbron.nl/silly-money/\r\n\r\n===How the markets really work===\r\nHet hele IceSave debakel werd gisteren weer breed uitgemeten in KRO\'s Reporter. Ook hierover leggen Bird & Fortune op een prachtige en humoristische manier de vinger op de zere plek. Au! En waar gebeurd!!! We blijven ons maar als lemmingen in deze poel van ongeluk storten.\r\nhttp://aardbron.nl/how-the-markets-really-work/\r\n\r\n===Geld als instrument voor  massaheling===\r\nWat is het meest besmettelijke bedrijfsmodel dat het economische landschap zodanig verandert dat de rivieren van geld naar “heel de wereld” stromen?\r\nhttp://aardbron.nl/geld-als-instrument-voor-massaheling/\r\n\r\n===TED Café===\r\nTED bestaat 25 jaar. En voor $3.750 kan je heerlijk in PalmSprings aanschuiven om samen met 400 andere TEDsters en een keur aan sprekers en artiesten vooruit te kijken. Vol is vol…\r\nhttp://aardbron.nl/ted-2009-de-grote-onthulling/\r\n\r\n===Steed sneller steeds dommer===\r\nInformatie is het snelst groeiende fenomeen van dit moment. Informatie expandeert zich tien keer sneller dan elk ander handgemaakt of natuurlijk product op deze planeet. We worden steeds sneller steeds dommer.\r\nhttp://aardbron.nl/steeds-sneller-steeds-dommer/\r\n\r\n','Rimpels in het Water 2009/01',0,'','private','open','open','','rimpels-in-het-water-200901','','http://aardbron.nl/lekker/aarden/\nhttp://aardbron.nl/silly-money/','2009-12-03 07:27:29','2009-12-03 06:27:29','',0,'http://aardbron.nl/?p=484',0,'post','',0),(485,2,'2009-01-26 10:55:48','2009-01-26 09:55:48','===Ecosofische beginselen===\nWaar economie de regels en ecologie de kennis van de huishouding vormen, daar geeft ecosofie de wijsheid aan de huishouding. Een eerste aanzet voor ecosofische beginselen als kompas voor jouw keuzes en beslissingen. Altijd open voor verbetering.\nhttp://aardbron.nl/lekker/aarden/\n\n===Silly Money===\nBird & Fortune hebben een hele serie prachtige, humoristische en o zo ware video\'s over ons nogal rotte geldsysteem en haar effecten gemaakt. Lach en schrik.\nhttp://aardbron.nl/silly-money/\n\n===How the markets really work===\nHet hele IceSave debakel werd gisteren weer breed uitgemeten in KRO\'s Reporter. Ook hierover leggen Bird & Fortune op een prachtige en humoristische manier de vinger op de zere plek. Au! En waar gebeurd!!! We blijven ons maar als lemmingen in deze poel van ongeluk storten.\nhttp://aardbron.nl/how-the-markets-really-work/\n\n===Geld als instrument voor  massaheling===\nWat is het meest besmettelijke bedrijfsmodel dat het economische landschap zodanig verandert dat de rivieren van geld naar “heel de wereld” stromen?\nhttp://aardbron.nl/geld-als-instrument-voor-massaheling/\n\n===TED Café===\nTED bestaat 25 jaar. En voor $3.750 kan je heerlijk in PalmSprings aanschuiven om samen met 400 andere TEDsters en een keur aan sprekers en artiesten vooruit te kijken. Vol is vol…\nhttp://aardbron.nl/ted-2009‚Äîde-grote-onthulling/\n\n===Steed sneller steeds dommer===\nInformatie is het snelst groeiende fenomeen van dit moment. Informatie expandeert zich tien keer sneller dan elk ander handgemaakt of natuurlijk product op deze planeet. We worden steeds sneller steeds dommer.\nhttp://aardbron.nl/steeds-sneller-steeds-dommer/\n\n','Rimpels in het Water 2009/01',0,'','inherit','open','open','','484-revision','','','2009-01-26 10:55:48','2009-01-26 09:55:48','',484,'http://aardbron.nl/484-revision/',0,'revision','',0),(486,2,'2009-01-26 10:02:07','2009-01-26 09:02:07','Dee Hock zegt het zo treffend:\r\n:“Simple, clear purpose and principles give rise to complex, intelligent\r\nbehavior.\r\n:Complex rules and regulations give rise to simple, stupid behavior.\"\r\n:::— Dee Hock, VISA\r\n\r\nIn het Nederlands:\r\n:Simpele beginselen met een helder doel leiden tot complex intelligent gedrag.\r\n:Complexe regels en regulering leiden tot simpel stom gedrag.\r\n:::—Dee Hock, VISA\r\n\r\nDaarom zijn de \'\'\'Aardbron Waarden en Beginselen aangevuld met [[aarden|ecosofische beginselen]]\'\'\' die je aanspreken op jouw verantwoordelijkheid en wijsheid als het gaat om de huishouding.','Ecosofische beginselen',0,'','inherit','open','open','','478-revision-3','','','2009-01-26 10:02:07','2009-01-26 09:02:07','',478,'http://aardbron.nl/478-revision-3/',0,'revision','',0),(487,2,'2009-02-10 15:50:42','2009-02-10 14:50:42','\'\'\'Ons huidig geldsysteem is ongeloofwaardig simpel\'\'\'. Geld als universele drager maakt menselijke energie en materiële waarde in tijd en afstand overdraagbaar.\r\n\r\nOns huidige geld verenigt \'\'\'twee functies\'\'\':\r\n#\'\'\'betaalmiddel\'\'\'—je kan er producten en diensten mee betalen;\r\n#\'\'\'schatvorming\'\'\'—je kunt het verzamelen en oppotten; sparen noemen we dat.\r\n\r\nOns huidige geldsysteem heeft bovendien het volgende kenmerk:\r\n*\'\'\'geld is schaars\'\'\':\r\n**er is slechts een beperkte hoeveelheid geld beschikbaar;\r\n**door de neiging naar schatvorming wordt vraag naar geld groter dan het aanbod en daardoor is er een voortdurend tekort;\r\n**hierdoor stagneert de economie ondanks meer dan voldoende werk en middelen.\r\n\r\nNaarmate geld meer stroomt bloeit de economie meer—het neveneffect van elke transactie is namelijk de creatie van iets nieuws: je haar is eraf, je hebt een nieuwe auto, je hebt genoten van een heerlijke avond uit, je huis is geschilderd, en zo voort.\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nGeen stroming, geen welvaart. Net zoals stilstaand water op den duur gaat stinken, gaat stilstaand geld, ondanks de gevleugelde uitspraak ‘geld stinkt niet’, toch stinken.\r\n\r\nEen paar slimme, maar bij nader inzien onwijze, mensen die zich afvroegen hoe ze geld meer konden laten stromen, verzonnen hiervoor een prachtig concept:\r\n*\'\'\'rente\'\'\'\r\n**je ontvangt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde interest] over tegoed en je betaalt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde rente] over schuld (lening);\r\n**\'\'\'rente over rente\'\'\' (samengestelde interest) laat het openstaande bedrag, debet of credit, exponentieel groeien.\r\n\r\n===Slaafgeld===\r\nDe gecombineerde werking van betaalmiddel, schatvorming, geldschaarste en samengestelde interest leidt op den duur tot pandemische zelfmoord:\r\n*de rente pompt het toch al schaarse geld steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer van arm naar rijk:\r\n*#de armen worden zwoegend armer en de rijken slapend rijker, totdat zelfs de rijken overblijven in een uitgeholde schrale armoedige aarde waar ze alleen nog maar aan elkaar geld kunnen geven; tamelijk zinloos;\r\n*#het chronisch tekort aan geld neemt exponentieel toe, hetgeen het tekort versneld vergroot.\r\n\r\nDe armen worden zo slaaf van het geld van diegenen goed in de slappe was zitten. Globale slavernij is het gevolg. Laten we dit geldsysteem \'\'\'[[slaafgeld]]\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Vrijgeld===\r\nHet herstellen en voorkómen van deze zelfdestructie is al even ongeloofwaardig simpel:\r\n#\'\'\'maak de functie van schatvorming met geld onmogelijk\'\'\': zorg altijd voor precies voldoende geld:\r\n#*bijvoorbeeld, in een systeem van wederzijdse tegoeden is er altijd voldoende geld omdat de deelnemers dit onder elkaar scheppen als een debet- en creditpositie op het moment van de transactie; voldoende betekent hier precies genoeg, niet te veel, niet te weinig, niet schaars, niet overvloedig, exact genoeg;\r\n#\'\'\'introduceer [[stroomgeld]]\'\'\', een kleine procentuele vergoeding die je betaalt over je tegoed en in een algemeen fonds stroomt:\r\n#*omdat je geld op deze manier langzaam wegsijpelt, krijg je de neiging het eerder nu dan later uit te geven en daarmee creëer je werk voor anderen hetgeen de economie stimuleert.\r\n\r\nHierdoor worden de rijker \'\'werkend\'\' rijker—je wereld holt zich namelijk niet uit maar bloeit op ongekende plekken en wijzen. Daarnaast worden de armen \'\'werkend\'\' rijken—je hebt altijd voldoende geld en werk om je bijdrage aan de gemeenschap in te lossen. Alleen nietsnutten, klaplopers en parasieten hebben het zwaar. Maar zelfs die kunnen hun eigen verantwoordelijkheid nemen, aan de slag gaan en meedoen in de gemeenschap; er is namelijk werk zat, altijd.\r\n\r\nLaten we dit systeem \'\'\'{{vrijgeld}}\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Liefde, lef en leiderschap===\r\nOns huidige digitale, girale banksysteem biedt technisch gezien meer dan voldoende functionaliteit om dit van de ene op de andere dag te implementeren. Het is een kwestie van willen, niet van kunnen.\r\n\r\nWie durft \'\'\'de rijken rijker en de armen rijken\'\'\' te maken?\r\n\r\n','De rijken rijker en de armen rijken',0,'','publish','open','open','','de-rijken-rijker-en-de-armen-rijken','','','2009-03-03 12:06:19','2009-03-03 11:06:19','',0,'http://aardbron.nl/?p=487',0,'post','',1),(488,2,'2009-02-10 15:50:38','2009-02-10 14:50:38','\'\'\'Ons huidig geldsysteem is ongeloofwaardig simpel\'\'\'. Geld als universele drager maakt menselijke energie en materiële waarde in tijd en afstand overdraagbaar.\n\nOns huidige geld verenigt \'\'\'twee functies\'\'\':\n#\'\'\'betaalmiddel\'\'\'—je kan er producten en diensten mee betalen;\n#\'\'\'schatvorming\'\'\'—je kunt het verzamelen en oppotten; sparen noemen we dat.\n\nOns huidige geldsysteem heeft bovendien het volgende kenmerk:\n*\'\'\'geld is schaars\'\'\':\n**er is slechts een beperkte hoeveelheid geld beschikbaar;\n**door de neiging naar schatvorming wordt vraag naar geld groter dan het aanbod en daardoor is er een voortdurend tekort;\n**hierdoor stagneert de economie ondanks meer dan voldoende werk en middelen.\n\nNaarmate geld meer stroomt bloeit de economie meer—het neveneffect van elke transactie is namelijk de creatie van iets nieuws: je haar is eraf, je hebt een nieuwe auto, je hebt genoten van een heerlijke avond uit, je huis is geschilderd, en zo voort.\n\nGeen stroming, geen welvaart. Net zoals stilstaand water op den duur gaat stinken, gaat stilstaand geld, ondanks de gevleugelde uitspraak ‘geld stinkt niet’, toch stinken.\n\nEen paar slimme, maar bij nader inzien onwijze, mensen die zich afvroegen hoe ze geld meer konden laten stromen, verzonnen hiervoor een prachtig concept:\n*\'\'\'rente\'\'\'\n**je ontvangt samengestelde interest over tegoed en je betaalt samengestelde rente over schuld (lening);\n**\'\'\'rente over rente\'\'\' (samengestelde interest) laat het openstaande bedrag, debet of credit, exponentieel groeien.\n\n===Slaafgeld===\nDe gecombineerde werking van betaalmiddel, schatvorming, geldschaarste en samengestelde interest leidt op den duur tot pandemische zelfmoord:\n*de rente pompt het toch al schaarse geld steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer van arm naar rijk:\n*#de armen worden zwoegend armer en de rijken slapend rijker, totdat zelfs de rijken overblijven in een uitgeholde schrale armoedige aarde waar ze alleen nog maar aan elkaar geld kunnen geven; tamelijk zinloos;\n*#het chronisch tekort aan geld neemt exponentieel toe, hetgeen het tekort versneld vergroot.\n\nDe armen worden zo slaaf van het geld en van degenen goed in de slappe was zitten. Globale slavernij is het gevolg. Laten we dit geldsysteem \'\'\'[[slaafgeld]]\'\'\' noemen.\n\n===Vrijgeld===\nHet herstellen en voorkómen van deze zelfdestructie is al even ongeloofwaardig simpel:\n#\'\'\'maak de functie van schatvorming met geld onmogelijk\'\'\': zorg altijd voor precies voldoende geld:\n#*bijvoorbeeld, in een systeem van wederzijdse tegoeden is er altijd voldoende geld omdat de deelnemers dit onder elkaar scheppen als een debet- en creditpositie op het moment van de transactie; voldoende betekent hier precies genoeg, niet te veel, niet te weinig, niet schaars, niet overvloedig, exact genoeg;\n#\'\'\'introduceer {{p|stroomgeld}}\'\'\', een kleine procentuele vergoeding die je betaalt over je tegoed en in een algemeen fonds stroomt:\n#*omdat je geld op deze manier langzaam wegsijpelt, krijg je de neiging het eerder nu dan later uit te geven en daarmee creëer je werk voor anderen hetgeen de economie stimuleert.\n\nHierdoor worden de rijker \'\'werkend\'\' rijker—je wereld holt zich namelijk niet uit maar bloeit op ongekende plekken en wijzen. Daarnaast worden de armen \'\'werkend\'\' rijken—je hebt altijd voldoende geld en werk om je bijdrage aan de gemeenschap in te lossen. Alleen nietsnutten, klaplopers en parasieten hebben het zwaar. Maar zelfs die kunnen hun eigen verantwoordelijkheid nemen, aan de slag gaan en meedoen in de gemeenschap; er is namelijk werk zat, altijd.\n\nLaten we dit systeem \'\'\'{{vrijgeld}}\'\'\' noemen.\n\n===Liefde, lef en leiderschap===\nOns huidige digitale, girale banksysteem biedt technisch gezien meer dan voldoende functionaliteit om dit van de ene op de andere dag te implementeren. Het is een kwestie van willen, niet van kunnen.\n\nWie durft \'\'\'de rijken rijker en de armen rijken\'\'\' te maken?\n\n','De rijken rijker en de armen rijken',0,'','inherit','open','open','','487-revision','','','2009-02-10 15:50:38','2009-02-10 14:50:38','',487,'http://aardbron.nl/487-revision/',0,'revision','',0),(489,2,'2009-02-10 16:29:41','2009-02-10 15:29:41','\'\'\'Ons huidig geldsysteem is ongeloofwaardig simpel\'\'\'. Geld als universele drager maakt menselijke energie en materiële waarde in tijd en afstand overdraagbaar.\n\nOns huidige geld verenigt \'\'\'twee functies\'\'\':\n#\'\'\'betaalmiddel\'\'\'—je kan er producten en diensten mee betalen;\n#\'\'\'schatvorming\'\'\'—je kunt het verzamelen en oppotten; sparen noemen we dat.\n\nOns huidige geldsysteem heeft bovendien het volgende kenmerk:\n*\'\'\'geld is schaars\'\'\':\n**er is slechts een beperkte hoeveelheid geld beschikbaar;\n**door de neiging naar schatvorming wordt vraag naar geld groter dan het aanbod en daardoor is er een voortdurend tekort;\n**hierdoor stagneert de economie ondanks meer dan voldoende werk en middelen.\n\nNaarmate geld meer stroomt bloeit de economie meer—het neveneffect van elke transactie is namelijk de creatie van iets nieuws: je haar is eraf, je hebt een nieuwe auto, je hebt genoten van een heerlijke avond uit, je huis is geschilderd, en zo voort.\n\nGeen stroming, geen welvaart. Net zoals stilstaand water op den duur gaat stinken, gaat stilstaand geld, ondanks de gevleugelde uitspraak ‘geld stinkt niet’, toch stinken.\n\nEen paar slimme, maar bij nader inzien onwijze, mensen die zich afvroegen hoe ze geld meer konden laten stromen, verzonnen hiervoor een prachtig concept:\n*\'\'\'rente\'\'\'\n**je ontvangt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde interest] over tegoed en je betaalt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde rente] over schuld (lening);\n**\'\'\'rente over rente\'\'\' (samengestelde interest) laat het openstaande bedrag, debet of credit, exponentieel groeien.\n\n===Slaafgeld===\nDe gecombineerde werking van betaalmiddel, schatvorming, geldschaarste en samengestelde interest leidt op den duur tot pandemische zelfmoord:\n*de rente pompt het toch al schaarse geld steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer van arm naar rijk:\n*#de armen worden zwoegend armer en de rijken slapend rijker, totdat zelfs de rijken overblijven in een uitgeholde schrale armoedige aarde waar ze alleen nog maar aan elkaar geld kunnen geven; tamelijk zinloos;\n*#het chronisch tekort aan geld neemt exponentieel toe, hetgeen het tekort versneld vergroot.\n\nDe armen worden zo slaaf van het geld van diegenen goed in de slappe was zitten. Globale slavernij is het gevolg. Laten we dit geldsysteem \'\'\'[[slaafgeld]]\'\'\' noemen.\n\n===Vrijgeld===\nHet herstellen en voorkómen van deze zelfdestructie is al even ongeloofwaardig simpel:\n#\'\'\'maak de functie van schatvorming met geld onmogelijk\'\'\': zorg altijd voor precies voldoende geld:\n#*bijvoorbeeld, in een systeem van wederzijdse tegoeden is er altijd voldoende geld omdat de deelnemers dit onder elkaar scheppen als een debet- en creditpositie op het moment van de transactie; voldoende betekent hier precies genoeg, niet te veel, niet te weinig, niet schaars, niet overvloedig, exact genoeg;\n#\'\'\'introduceer [[stroomgeld}}\'\'\', een kleine procentuele vergoeding die je betaalt over je tegoed en in een algemeen fonds stroomt:\n#*omdat je geld op deze manier langzaam wegsijpelt, krijg je de neiging het eerder nu dan later uit te geven en daarmee creëer je werk voor anderen hetgeen de economie stimuleert.\n\nHierdoor worden de rijker \'\'werkend\'\' rijker—je wereld holt zich namelijk niet uit maar bloeit op ongekende plekken en wijzen. Daarnaast worden de armen \'\'werkend\'\' rijken—je hebt altijd voldoende geld en werk om je bijdrage aan de gemeenschap in te lossen. Alleen nietsnutten, klaplopers en parasieten hebben het zwaar. Maar zelfs die kunnen hun eigen verantwoordelijkheid nemen, aan de slag gaan en meedoen in de gemeenschap; er is namelijk werk zat, altijd.\n\nLaten we dit systeem \'\'\'{{vrijgeld}}\'\'\' noemen.\n\n===Liefde, lef en leiderschap===\nOns huidige digitale, girale banksysteem biedt technisch gezien meer dan voldoende functionaliteit om dit van de ene op de andere dag te implementeren. Het is een kwestie van willen, niet van kunnen.\n\nWie durft \'\'\'de rijken rijker en de armen rijken\'\'\' te maken?\n\n','De rijken rijker en de armen rijken',0,'','inherit','open','open','','487-autosave','','','2009-02-10 16:29:41','2009-02-10 15:29:41','',487,'http://aardbron.nl/487-autosave/',0,'revision','',0),(490,2,'2009-02-10 15:50:42','2009-02-10 14:50:42','\'\'\'Ons huidig geldsysteem is ongeloofwaardig simpel\'\'\'. Geld als universele drager maakt menselijke energie en materiële waarde in tijd en afstand overdraagbaar.\r\n\r\nOns huidige geld verenigt \'\'\'twee functies\'\'\':\r\n#\'\'\'betaalmiddel\'\'\'—je kan er producten en diensten mee betalen;\r\n#\'\'\'schatvorming\'\'\'—je kunt het verzamelen en oppotten; sparen noemen we dat.\r\n\r\nOns huidige geldsysteem heeft bovendien het volgende kenmerk:\r\n*\'\'\'geld is schaars\'\'\':\r\n**er is slechts een beperkte hoeveelheid geld beschikbaar;\r\n**door de neiging naar schatvorming wordt vraag naar geld groter dan het aanbod en daardoor is er een voortdurend tekort;\r\n**hierdoor stagneert de economie ondanks meer dan voldoende werk en middelen.\r\n\r\nNaarmate geld meer stroomt bloeit de economie meer—het neveneffect van elke transactie is namelijk de creatie van iets nieuws: je haar is eraf, je hebt een nieuwe auto, je hebt genoten van een heerlijke avond uit, je huis is geschilderd, en zo voort.\r\n\r\nGeen stroming, geen welvaart. Net zoals stilstaand water op den duur gaat stinken, gaat stilstaand geld, ondanks de gevleugelde uitspraak ‘geld stinkt niet’, toch stinken.\r\n\r\nEen paar slimme, maar bij nader inzien onwijze, mensen die zich afvroegen hoe ze geld meer konden laten stromen, verzonnen hiervoor een prachtig concept:\r\n*\'\'\'rente\'\'\'\r\n**je ontvangt samengestelde interest over tegoed en je betaalt samengestelde rente over schuld (lening);\r\n**\'\'\'rente over rente\'\'\' (samengestelde interest) laat het openstaande bedrag, debet of credit, exponentieel groeien.\r\n\r\n===Slaafgeld===\r\nDe gecombineerde werking van betaalmiddel, schatvorming, geldschaarste en samengestelde interest leidt op den duur tot pandemische zelfmoord:\r\n*de rente pompt het toch al schaarse geld steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer van arm naar rijk:\r\n*#de armen worden zwoegend armer en de rijken slapend rijker, totdat zelfs de rijken overblijven in een uitgeholde schrale armoedige aarde waar ze alleen nog maar aan elkaar geld kunnen geven; tamelijk zinloos;\r\n*#het chronisch tekort aan geld neemt exponentieel toe, hetgeen het tekort versneld vergroot.\r\n\r\nDe armen worden zo slaaf van het geld en van degenen goed in de slappe was zitten. Globale slavernij is het gevolg. Laten we dit geldsysteem \'\'\'[[slaafgeld]]\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Vrijgeld===\r\nHet herstellen en voorkómen van deze zelfdestructie is al even ongeloofwaardig simpel:\r\n#\'\'\'maak de functie van schatvorming met geld onmogelijk\'\'\': zorg altijd voor precies voldoende geld:\r\n#*bijvoorbeeld, in een systeem van wederzijdse tegoeden is er altijd voldoende geld omdat de deelnemers dit onder elkaar scheppen als een debet- en creditpositie op het moment van de transactie; voldoende betekent hier precies genoeg, niet te veel, niet te weinig, niet schaars, niet overvloedig, exact genoeg;\r\n#\'\'\'introduceer {{p|stroomgeld}}\'\'\', een kleine procentuele vergoeding die je betaalt over je tegoed en in een algemeen fonds stroomt:\r\n#*omdat je geld op deze manier langzaam wegsijpelt, krijg je de neiging het eerder nu dan later uit te geven en daarmee creëer je werk voor anderen hetgeen de economie stimuleert.\r\n\r\nHierdoor worden de rijker \'\'werkend\'\' rijker—je wereld holt zich namelijk niet uit maar bloeit op ongekende plekken en wijzen. Daarnaast worden de armen \'\'werkend\'\' rijken—je hebt altijd voldoende geld en werk om je bijdrage aan de gemeenschap in te lossen. Alleen nietsnutten, klaplopers en parasieten hebben het zwaar. Maar zelfs die kunnen hun eigen verantwoordelijkheid nemen, aan de slag gaan en meedoen in de gemeenschap; er is namelijk werk zat, altijd.\r\n\r\nLaten we dit systeem \'\'\'{{vrijgeld}}\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Liefde, lef en leiderschap===\r\nOns huidige digitale, girale banksysteem biedt technisch gezien meer dan voldoende functionaliteit om dit van de ene op de andere dag te implementeren. Het is een kwestie van willen, niet van kunnen.\r\n\r\nWie durft \'\'\'de rijken rijker en de armen rijken\'\'\' te maken?\r\n\r\n','De rijken rijker en de armen rijken',0,'','inherit','open','open','','487-revision-2','','','2009-02-10 15:50:42','2009-02-10 14:50:42','',487,'http://aardbron.nl/487-revision-2/',0,'revision','',0),(491,2,'2009-02-10 16:28:29','2009-02-10 15:28:29','\'\'\'Ons huidig geldsysteem is ongeloofwaardig simpel\'\'\'. Geld als universele drager maakt menselijke energie en materiële waarde in tijd en afstand overdraagbaar.\n\nOns huidige geld verenigt \'\'\'twee functies\'\'\':\n#\'\'\'betaalmiddel\'\'\'—je kan er producten en diensten mee betalen;\n#\'\'\'schatvorming\'\'\'—je kunt het verzamelen en oppotten; sparen noemen we dat.\n\nOns huidige geldsysteem heeft bovendien het volgende kenmerk:\n*\'\'\'geld is schaars\'\'\':\n**er is slechts een beperkte hoeveelheid geld beschikbaar;\n**door de neiging naar schatvorming wordt vraag naar geld groter dan het aanbod en daardoor is er een voortdurend tekort;\n**hierdoor stagneert de economie ondanks meer dan voldoende werk en middelen.\n\nNaarmate geld meer stroomt bloeit de economie meer—het neveneffect van elke transactie is namelijk de creatie van iets nieuws: je haar is eraf, je hebt een nieuwe auto, je hebt genoten van een heerlijke avond uit, je huis is geschilderd, en zo voort.\n\nGeen stroming, geen welvaart. Net zoals stilstaand water op den duur gaat stinken, gaat stilstaand geld, ondanks de gevleugelde uitspraak ‘geld stinkt niet’, toch stinken.\n\nEen paar slimme, maar bij nader inzien onwijze, mensen die zich afvroegen hoe ze geld meer konden laten stromen, verzonnen hiervoor een prachtig concept:\n*\'\'\'rente\'\'\'\n**je ontvangt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde interest] over tegoed en je betaalt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde rente] over schuld (lening);\n**\'\'\'rente over rente\'\'\' (samengestelde interest) laat het openstaande bedrag, debet of credit, exponentieel groeien.\n\n===Slaafgeld===\nDe gecombineerde werking van betaalmiddel, schatvorming, geldschaarste en samengestelde interest leidt op den duur tot pandemische zelfmoord:\n*de rente pompt het toch al schaarse geld steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer van arm naar rijk:\n*#de armen worden zwoegend armer en de rijken slapend rijker, totdat zelfs de rijken overblijven in een uitgeholde schrale armoedige aarde waar ze alleen nog maar aan elkaar geld kunnen geven; tamelijk zinloos;\n*#het chronisch tekort aan geld neemt exponentieel toe, hetgeen het tekort versneld vergroot.\n\nDe armen worden zo slaaf van het geld en van degenen goed in de slappe was zitten. Globale slavernij is het gevolg. Laten we dit geldsysteem \'\'\'[[slaafgeld]]\'\'\' noemen.\n\n===Vrijgeld===\nHet herstellen en voorkómen van deze zelfdestructie is al even ongeloofwaardig simpel:\n#\'\'\'maak de functie van schatvorming met geld onmogelijk\'\'\': zorg altijd voor precies voldoende geld:\n#*bijvoorbeeld, in een systeem van wederzijdse tegoeden is er altijd voldoende geld omdat de deelnemers dit onder elkaar scheppen als een debet- en creditpositie op het moment van de transactie; voldoende betekent hier precies genoeg, niet te veel, niet te weinig, niet schaars, niet overvloedig, exact genoeg;\n#\'\'\'introduceer {{p|stroomgeld}}\'\'\', een kleine procentuele vergoeding die je betaalt over je tegoed en in een algemeen fonds stroomt:\n#*omdat je geld op deze manier langzaam wegsijpelt, krijg je de neiging het eerder nu dan later uit te geven en daarmee creëer je werk voor anderen hetgeen de economie stimuleert.\n\nHierdoor worden de rijker \'\'werkend\'\' rijker—je wereld holt zich namelijk niet uit maar bloeit op ongekende plekken en wijzen. Daarnaast worden de armen \'\'werkend\'\' rijken—je hebt altijd voldoende geld en werk om je bijdrage aan de gemeenschap in te lossen. Alleen nietsnutten, klaplopers en parasieten hebben het zwaar. Maar zelfs die kunnen hun eigen verantwoordelijkheid nemen, aan de slag gaan en meedoen in de gemeenschap; er is namelijk werk zat, altijd.\n\nLaten we dit systeem \'\'\'{{vrijgeld}}\'\'\' noemen.\n\n===Liefde, lef en leiderschap===\nOns huidige digitale, girale banksysteem biedt technisch gezien meer dan voldoende functionaliteit om dit van de ene op de andere dag te implementeren. Het is een kwestie van willen, niet van kunnen.\n\nWie durft \'\'\'de rijken rijker en de armen rijken\'\'\' te maken?\n\n','De rijken rijker en de armen rijken',0,'','inherit','open','open','','487-revision-3','','','2009-02-10 16:28:29','2009-02-10 15:28:29','',487,'http://aardbron.nl/487-revision-3/',0,'revision','',0),(492,2,'2009-02-10 16:28:36','2009-02-10 15:28:36','\'\'\'Ons huidig geldsysteem is ongeloofwaardig simpel\'\'\'. Geld als universele drager maakt menselijke energie en materiële waarde in tijd en afstand overdraagbaar.\r\n\r\nOns huidige geld verenigt \'\'\'twee functies\'\'\':\r\n#\'\'\'betaalmiddel\'\'\'—je kan er producten en diensten mee betalen;\r\n#\'\'\'schatvorming\'\'\'—je kunt het verzamelen en oppotten; sparen noemen we dat.\r\n\r\nOns huidige geldsysteem heeft bovendien het volgende kenmerk:\r\n*\'\'\'geld is schaars\'\'\':\r\n**er is slechts een beperkte hoeveelheid geld beschikbaar;\r\n**door de neiging naar schatvorming wordt vraag naar geld groter dan het aanbod en daardoor is er een voortdurend tekort;\r\n**hierdoor stagneert de economie ondanks meer dan voldoende werk en middelen.\r\n\r\nNaarmate geld meer stroomt bloeit de economie meer—het neveneffect van elke transactie is namelijk de creatie van iets nieuws: je haar is eraf, je hebt een nieuwe auto, je hebt genoten van een heerlijke avond uit, je huis is geschilderd, en zo voort.\r\n\r\nGeen stroming, geen welvaart. Net zoals stilstaand water op den duur gaat stinken, gaat stilstaand geld, ondanks de gevleugelde uitspraak ‘geld stinkt niet’, toch stinken.\r\n\r\nEen paar slimme, maar bij nader inzien onwijze, mensen die zich afvroegen hoe ze geld meer konden laten stromen, verzonnen hiervoor een prachtig concept:\r\n*\'\'\'rente\'\'\'\r\n**je ontvangt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde interest] over tegoed en je betaalt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde rente] over schuld (lening);\r\n**\'\'\'rente over rente\'\'\' (samengestelde interest) laat het openstaande bedrag, debet of credit, exponentieel groeien.\r\n\r\n===Slaafgeld===\r\nDe gecombineerde werking van betaalmiddel, schatvorming, geldschaarste en samengestelde interest leidt op den duur tot pandemische zelfmoord:\r\n*de rente pompt het toch al schaarse geld steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer van arm naar rijk:\r\n*#de armen worden zwoegend armer en de rijken slapend rijker, totdat zelfs de rijken overblijven in een uitgeholde schrale armoedige aarde waar ze alleen nog maar aan elkaar geld kunnen geven; tamelijk zinloos;\r\n*#het chronisch tekort aan geld neemt exponentieel toe, hetgeen het tekort versneld vergroot.\r\n\r\nDe armen worden zo slaaf van het geld en van degenen goed in de slappe was zitten. Globale slavernij is het gevolg. Laten we dit geldsysteem \'\'\'[[slaafgeld]]\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Vrijgeld===\r\nHet herstellen en voorkómen van deze zelfdestructie is al even ongeloofwaardig simpel:\r\n#\'\'\'maak de functie van schatvorming met geld onmogelijk\'\'\': zorg altijd voor precies voldoende geld:\r\n#*bijvoorbeeld, in een systeem van wederzijdse tegoeden is er altijd voldoende geld omdat de deelnemers dit onder elkaar scheppen als een debet- en creditpositie op het moment van de transactie; voldoende betekent hier precies genoeg, niet te veel, niet te weinig, niet schaars, niet overvloedig, exact genoeg;\r\n#\'\'\'introduceer {{p|stroomgeld}}\'\'\', een kleine procentuele vergoeding die je betaalt over je tegoed en in een algemeen fonds stroomt:\r\n#*omdat je geld op deze manier langzaam wegsijpelt, krijg je de neiging het eerder nu dan later uit te geven en daarmee creëer je werk voor anderen hetgeen de economie stimuleert.\r\n\r\nHierdoor worden de rijker \'\'werkend\'\' rijker—je wereld holt zich namelijk niet uit maar bloeit op ongekende plekken en wijzen. Daarnaast worden de armen \'\'werkend\'\' rijken—je hebt altijd voldoende geld en werk om je bijdrage aan de gemeenschap in te lossen. Alleen nietsnutten, klaplopers en parasieten hebben het zwaar. Maar zelfs die kunnen hun eigen verantwoordelijkheid nemen, aan de slag gaan en meedoen in de gemeenschap; er is namelijk werk zat, altijd.\r\n\r\nLaten we dit systeem \'\'\'{{vrijgeld}}\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Liefde, lef en leiderschap===\r\nOns huidige digitale, girale banksysteem biedt technisch gezien meer dan voldoende functionaliteit om dit van de ene op de andere dag te implementeren. Het is een kwestie van willen, niet van kunnen.\r\n\r\nWie durft \'\'\'de rijken rijker en de armen rijken\'\'\' te maken?\r\n\r\n','De rijken rijker en de armen rijken',0,'','inherit','open','open','','487-revision-4','','','2009-02-10 16:28:36','2009-02-10 15:28:36','',487,'http://aardbron.nl/487-revision-4/',0,'revision','',0),(493,2,'2009-02-10 16:29:49','2009-02-10 15:29:49','\'\'\'Ons huidig geldsysteem is ongeloofwaardig simpel\'\'\'. Geld als universele drager maakt menselijke energie en materiële waarde in tijd en afstand overdraagbaar.\r\n\r\nOns huidige geld verenigt \'\'\'twee functies\'\'\':\r\n#\'\'\'betaalmiddel\'\'\'—je kan er producten en diensten mee betalen;\r\n#\'\'\'schatvorming\'\'\'—je kunt het verzamelen en oppotten; sparen noemen we dat.\r\n\r\nOns huidige geldsysteem heeft bovendien het volgende kenmerk:\r\n*\'\'\'geld is schaars\'\'\':\r\n**er is slechts een beperkte hoeveelheid geld beschikbaar;\r\n**door de neiging naar schatvorming wordt vraag naar geld groter dan het aanbod en daardoor is er een voortdurend tekort;\r\n**hierdoor stagneert de economie ondanks meer dan voldoende werk en middelen.\r\n\r\nNaarmate geld meer stroomt bloeit de economie meer—het neveneffect van elke transactie is namelijk de creatie van iets nieuws: je haar is eraf, je hebt een nieuwe auto, je hebt genoten van een heerlijke avond uit, je huis is geschilderd, en zo voort.\r\n\r\nGeen stroming, geen welvaart. Net zoals stilstaand water op den duur gaat stinken, gaat stilstaand geld, ondanks de gevleugelde uitspraak ‘geld stinkt niet’, toch stinken.\r\n\r\nEen paar slimme, maar bij nader inzien onwijze, mensen die zich afvroegen hoe ze geld meer konden laten stromen, verzonnen hiervoor een prachtig concept:\r\n*\'\'\'rente\'\'\'\r\n**je ontvangt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde interest] over tegoed en je betaalt [http://nl.wikipedia.org/wiki/Rente samengestelde rente] over schuld (lening);\r\n**\'\'\'rente over rente\'\'\' (samengestelde interest) laat het openstaande bedrag, debet of credit, exponentieel groeien.\r\n\r\n===Slaafgeld===\r\nDe gecombineerde werking van betaalmiddel, schatvorming, geldschaarste en samengestelde interest leidt op den duur tot pandemische zelfmoord:\r\n*de rente pompt het toch al schaarse geld steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer van arm naar rijk:\r\n*#de armen worden zwoegend armer en de rijken slapend rijker, totdat zelfs de rijken overblijven in een uitgeholde schrale armoedige aarde waar ze alleen nog maar aan elkaar geld kunnen geven; tamelijk zinloos;\r\n*#het chronisch tekort aan geld neemt exponentieel toe, hetgeen het tekort versneld vergroot.\r\n\r\nDe armen worden zo slaaf van het geld van diegenen goed in de slappe was zitten. Globale slavernij is het gevolg. Laten we dit geldsysteem \'\'\'[[slaafgeld]]\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Vrijgeld===\r\nHet herstellen en voorkómen van deze zelfdestructie is al even ongeloofwaardig simpel:\r\n#\'\'\'maak de functie van schatvorming met geld onmogelijk\'\'\': zorg altijd voor precies voldoende geld:\r\n#*bijvoorbeeld, in een systeem van wederzijdse tegoeden is er altijd voldoende geld omdat de deelnemers dit onder elkaar scheppen als een debet- en creditpositie op het moment van de transactie; voldoende betekent hier precies genoeg, niet te veel, niet te weinig, niet schaars, niet overvloedig, exact genoeg;\r\n#\'\'\'introduceer [[stroomgeld]]\'\'\', een kleine procentuele vergoeding die je betaalt over je tegoed en in een algemeen fonds stroomt:\r\n#*omdat je geld op deze manier langzaam wegsijpelt, krijg je de neiging het eerder nu dan later uit te geven en daarmee creëer je werk voor anderen hetgeen de economie stimuleert.\r\n\r\nHierdoor worden de rijker \'\'werkend\'\' rijker—je wereld holt zich namelijk niet uit maar bloeit op ongekende plekken en wijzen. Daarnaast worden de armen \'\'werkend\'\' rijken—je hebt altijd voldoende geld en werk om je bijdrage aan de gemeenschap in te lossen. Alleen nietsnutten, klaplopers en parasieten hebben het zwaar. Maar zelfs die kunnen hun eigen verantwoordelijkheid nemen, aan de slag gaan en meedoen in de gemeenschap; er is namelijk werk zat, altijd.\r\n\r\nLaten we dit systeem \'\'\'{{vrijgeld}}\'\'\' noemen.\r\n\r\n===Liefde, lef en leiderschap===\r\nOns huidige digitale, girale banksysteem biedt technisch gezien meer dan voldoende functionaliteit om dit van de ene op de andere dag te implementeren. Het is een kwestie van willen, niet van kunnen.\r\n\r\nWie durft \'\'\'de rijken rijker en de armen rijken\'\'\' te maken?\r\n\r\n','De rijken rijker en de armen rijken',0,'','inherit','open','open','','487-revision-5','','','2009-02-10 16:29:49','2009-02-10 15:29:49','',487,'http://aardbron.nl/487-revision-5/',0,'revision','',0),(494,2,'2009-02-17 19:23:20','2009-02-17 18:23:20','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\n<nowiki><object width=\"446\" height=\"326\"><param name=\"movie\" value=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\"></param><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" /><param name=\"wmode\" value=\"transparent\"></param><param name=\"bgColor\" value=\"#ffffff\"></param> <param name=\"flashvars\" value=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\" /><embed src=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\" pluginspace=\"http://www.macromedia.com/go/getflashplayer\" type=\"application/x-shockwave-flash\" wmode=\"transparent\" bgColor=\"#ffffff\" width=\"446\" height=\"326\" allowFullScreen=\"true\" flashvars=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\"></embed></object></nowiki>\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\'Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','publish','open','open','','practical-wisdom','','','2009-02-18 10:01:39','2009-02-18 09:01:39','',0,'http://aardbron.nl/?p=494',0,'post','',2),(495,2,'2009-02-17 19:20:27','2009-02-17 18:20:27','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\n\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\n\n\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\n\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\n\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\n\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\n\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\n\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\n\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\n\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\n\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\n\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\n\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\n\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\n\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\n\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\n\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\n\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\n\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\n\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\n\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\n\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\n\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\n\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\n\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\n\nHow do things like this happen?\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\n\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\n\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\n\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\n:Script for day 53.\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\n:\'\'\"Text\'\'\': “The Bath”\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\n\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\n\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\n\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\n\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\n\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\n\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\n\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\n\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\n\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\n\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\n\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\n\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\n\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\n\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\n\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\n\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\n\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\n\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\n\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\n\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\n\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\n\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\n\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\n\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\n\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\n\nThank you very much.\n\n[standing ovation]\n\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-revision','','','2009-02-17 19:20:27','2009-02-17 18:20:27','',494,'http://aardbron.nl/494-revision/',0,'revision','',0),(496,2,'2009-02-17 19:23:20','2009-02-17 18:23:20','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\"Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-revision-2','','','2009-02-17 19:23:20','2009-02-17 18:23:20','',494,'http://aardbron.nl/494-revision-2/',0,'revision','',0),(497,2,'2009-02-17 19:24:00','2009-02-17 18:24:00','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\"Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-revision-3','','','2009-02-17 19:24:00','2009-02-17 18:24:00','',494,'http://aardbron.nl/494-revision-3/',0,'revision','',0),(498,2,'2009-02-17 19:46:09','2009-02-17 18:46:09','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\"Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-revision-4','','','2009-02-17 19:46:09','2009-02-17 18:46:09','',494,'http://aardbron.nl/494-revision-4/',0,'revision','',0),(499,2,'2009-02-18 10:01:46','2009-02-18 09:01:46','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\n<nowiki><object width=\"446\" height=\"326\"><param name=\"movie\" value=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\"></param><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" /><param name=\"wmode\" value=\"transparent\"></param><param name=\"bgColor\" value=\"#ffffff\"></param> <param name=\"flashvars\" value=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\" /><embed src=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\" pluginspace=\"http://www.macromedia.com/go/getflashplayer\" type=\"application/x-shockwave-flash\" wmode=\"transparent\" bgColor=\"#ffffff\" width=\"446\" height=\"326\" allowFullScreen=\"true\" flashvars=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\"></embed></object></nowiki>\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\'Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-autosave','','','2009-02-18 10:01:46','2009-02-18 09:01:46','',494,'http://aardbron.nl/494-autosave/',0,'revision','',0),(500,2,'2009-02-18 09:57:56','2009-02-18 08:57:56','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\n<object width=\"446\" height=\"326\"><param name=\"movie\" value=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\"></param><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" /><param name=\"wmode\" value=\"transparent\"></param><param name=\"bgColor\" value=\"#ffffff\"></param> <param name=\"flashvars\" value=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\" /><embed src=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\" pluginspace=\"http://www.macromedia.com/go/getflashplayer\" type=\"application/x-shockwave-flash\" wmode=\"transparent\" bgColor=\"#ffffff\" width=\"446\" height=\"326\" allowFullScreen=\"true\" flashvars=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\"></embed></object>\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\"Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-revision-5','','','2009-02-18 09:57:56','2009-02-18 08:57:56','',494,'http://aardbron.nl/494-revision-5/',0,'revision','',0),(501,2,'2009-02-18 09:59:39','2009-02-18 08:59:39','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\n<nowiki><object width=\"446\" height=\"326\"><param name=\"movie\" value=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\"></param><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" /><param name=\"wmode\" value=\"transparent\"></param><param name=\"bgColor\" value=\"#ffffff\"></param> <param name=\"flashvars\" value=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\" /><embed src=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\" pluginspace=\"http://www.macromedia.com/go/getflashplayer\" type=\"application/x-shockwave-flash\" wmode=\"transparent\" bgColor=\"#ffffff\" width=\"446\" height=\"326\" allowFullScreen=\"true\" flashvars=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\"></embed></object></nowiki>\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\"Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-revision-6','','','2009-02-18 09:59:39','2009-02-18 08:59:39','',494,'http://aardbron.nl/494-revision-6/',0,'revision','',0),(502,2,'2009-02-18 10:00:57','2009-02-18 09:00:57','An idea worth spreading: Barry Schwartz\' passionate plea for practical wisdom, a standing ovation talk fresh from TED2009.\r\n\r\n<nowiki><object width=\"446\" height=\"326\"><param name=\"movie\" value=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\"></param><param name=\"allowFullScreen\" value=\"true\" /><param name=\"wmode\" value=\"transparent\"></param><param name=\"bgColor\" value=\"#ffffff\"></param> <param name=\"flashvars\" value=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\" /><embed src=\"http://video.ted.com/assets/player/swf/EmbedPlayer.swf\" pluginspace=\"http://www.macromedia.com/go/getflashplayer\" type=\"application/x-shockwave-flash\" wmode=\"transparent\" bgColor=\"#ffffff\" width=\"446\" height=\"326\" allowFullScreen=\"true\" flashvars=\"vu=http://video.ted.com/talks/embed/BarrySchwartz_2009-embed_high.flv&su=http://images.ted.com/images/ted/tedindex/embed-posters/BarrySchwartz-2009.embed_thumbnail.jpg&vw=432&vh=240&ap=0&ti=462\"></embed></object></nowiki>\r\n\r\nSource: http://www.ted.com/talks/barry_schwartz_on_our_loss_of_wisdom.html\r\n\r\nIn his inaugrual address, Barack Obama appealed to each of us to give our best, as we try to extragate ourselves form the current financial crisis. But what did he appeal to? He did not, happily, follow in the footsteps of his predecssor and tell us to just go shopping. Nor did he tell us , “Trust us, trust your country. Invest. Invest. Invest.”\r\n\r\nInstead, what he told us, was, to put aside the childish things. And he appealed to virtue. Virtue is an old-fashioned word. It seems a little out of place, in a cutting edge environment like this one. And besides, some of you might be wondering, what the hell does it mean?\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nLet me begin with an example. This is the job description of a hospital janitor that is scrolling up on the screen. [a list with the mundane chores of a janitor scrolls up the screen] And all of the items on it are unremarkable. They are the things you would expect: mob the floor, sweep them, empty the trash, restock the cabinets.\r\n\r\nIt may be a little surprising how many things there are, but it is not surprising what they are. But the one thing I want you to notice about them is this: even though this is a very long list, there isn\'t a single thing on it that involves otrher human beings. Not one.\r\n\r\nThe janitor\'s job could just as well be done in a mortuary as in a hospital. And yet, when som psycholigists interviewed hospital janitors, to get a sense of what they thought their jobs are like, they encountered Mike, who told them about how he stopped mobbing the floor, because mr. Jones was out of his bed, getting a little excercise, trying to build up his strength, walking slowly up and down the hall.\r\n\r\nAnd Charlene, told them about how she ignored her supervisor\'s admonition, and didn\'t vacume the visitor\'s lounge because there were some familiy members, who were there all day, every day, who at this moment happened to be taking a nap.\r\n\r\nAnd then there was Luke, who washed the floor in a comatose young man\'s room twice, because the man\'s father who had been keeping him vigil, didn\'t see Luke doing it the first time, and his father was angry.\r\n\r\nAnd behaviour like this, form janitors, from technicians, from nurses, and, if we are lucky so now and then, from doctors, doesn\'t just make people feel a little better, it actually improves the quality of patient care and enables hospitals to run well.\r\n\r\nNow, not all janitors are like this, of course. But the ones who are think that these sorts of human interactions, invloving kindness, care and empathy, are an essential part of the job. And yet, their job description contains not a one word about other human beings. These janitors have the moral will to do right by other people, and beyond this, they have the moral skill to figure out what doing means.\r\n\r\nPractical wisdom. Aristotle told us, is the combination of moral will and moral skill.\r\n\r\nA wise person knows when and how to make “the exception to every rule”, as the janitors knew when to ignore their job duties in service of othe objectives.\r\n\r\nA wise person knows how to improvise, as Luke did when he rewashed the floor. Real world problems are often ambiguous and ill-defined, and the context is always changing.\r\n\r\nA wise person is like a jazz musician, using the notes on the page, but dancing around them, inventing combinations that are appropriate for the situation and the people at hand. [Fellow jazz players cover up for each other\'s mistakes, always in harmony]\r\n\r\nA wise person knows how to use these moral skills in the service of the right aims, to serve other people, not to manipulate other people.\r\n\r\nAnd finally, perhaps most important, a wise person is made and not born.\r\n\r\nWisdom depends on experience, and not just any experience. You need the time to get to know the people that you are serving. You need permission to be allowed to improvise. To try new things. Ocassionaly to fail and to learn from your failures. And you need to be mentored by wise teachers.\r\n\r\nWhen you ask your janitor to behave like the ones I described, how hard it is to learn to do their jobs, they tell you that it takes lots of experience. And they don\'t mean it takes lots of experience to learn how to mob floors and empty trash cans. It takes lots of experience to learn how to care for people.\r\n\r\nAt TED, brillance is rampant. It\'s scary. The good news is that you don\'t need to be brilliant to be wise. The bad news is that without wisdom, brilliance isn\'t enough. It is as likely to get you and other people in trouble as anything else. [applause]\r\n\r\nNow, I hope that we all know this. There is a sense in which it is obvious, and yet, let me tell you a little story. It is a story about lemonade.\r\n\r\nA dad and his eleven year old son were watching a Detroit Tigers game at the ball park. His son asked him for some lemonade and dad went to the consession stand to buy it. All they had was Mike\'s Hard lemonade which was five percent alcohol.\r\n\r\nDad, being an acedemic had no idea that Mike\'s Hard lemonade contained alcohol. [laughter] So, he brought it back and the kid was drinking it and the security guard spotted it and  called the police who called an ambulance that rushed to the ball park, wizzed the kid to the hospital.\r\n\r\nThe emergency room ascertained that the kid had no alcholol in his blood. Pfew. And they were ready to let the kid go. But not so fast. The Wayne County Child Wellfare Protection Agency said: No! And the child was sent to a foster home for three days.\r\n\r\nAt that point, can the child go home? And the judge said, Yes, but… Only if the dad leaves the house and checks into a motel. After two weeks, I am happy to report, the family was reunited, but the wellfare workers and the ambulance people and the judge all said the same thing: “We hate to do it, but we have to follow procedure.”\r\n\r\nHow do things like this happen?\r\nScott Simon, who told the story on MPR, said: “Rules and procedures may be dumb, but they spare you from thinking. And to be fair, and to be fair, rules are imposed because previous officials have been lacks and they let a child go back to an abusive household. Fair enough. When things go wrong, as of course they do, we reach for two tools to try to fix them. One tool we reach for is rules, better ones, more of them. The second tool we reach for is incentives. Better ones, more of them. What else, after all, is there?\r\n\r\nWe can certainly see this in response to the current financial crisis. Regulate. Regulate. Regulate.  Fix the incentives. Fix the incentives. Fix the incentives. The truth is that neiter rules, nor incentives are enough to do the job. How could you even write a rule that got the janitors to do what they did? And would you pay them a bonus for being empatic?\r\n\r\nIt is proposterous on its face. And what happens, as we turn increasing the rules. Rules and incentives may change it for the better in the short run, but they create a downwards spiral that makes them worse in the long run. Moral skill is chipped away by an overreliance on rules that deprives us of the opportunity to improvise and learn from our improvizations. And moral will is undermined by an incessant appeal to incentives that destroy and our desire to do the right thing. And, without intending it, by appealing to rules and incentives, we are engaging in a wor on wisdom.\r\n\r\nLet me give you just a few examples first of “Rules and the War on Moral Skill”. The “Lemonade” story is one. Second, no doubt familiar to you, is the nature of modern American education—scripted, lock-stepped curricula. Here is an example from Chicago kindergarten.\r\n:Script for day 53.\r\n:\'\'\'Title\'\'\': Reading and enjouying literature/words with “b”.\r\n:\'\'\'Text\'\'\': “The Bath”\r\n:\'\'\'Lecture\'\'\': Assemble students on the rug or reading area… Give students a warning about the dangers of hot water… Say, “Listen very quietly as I read the story.”… Say, “Think of other pictures that make the same sound as the sound bath begins with.”…\r\n\r\nSay 75 items in this script to teach a 25 page picture book all over Chicago in every kindergarten class in the city. Every teacher the same, the same words in the same way on the same day.\r\n\r\nWe know why these scripts are there—we don\'t trust the judgement of teachers to let them loose on their own. Scripts like these are insurance policies against disaster. And the prevent disaster. But what they assure in its place is mediocracy. [applause and cheering]\r\n\r\nDon\'t get me wrong! We need rules! Jazz musicians need some notes on the page. We need rules for the bankers, God knows. But too many rules prevent accomplished jazz musicians from improvising and as a result they lose their gifts, or worse, they stop playing altogether.\r\n\r\nNow, how about incentives? They seem clear and clever. If you have one reason for doing something, and I give you a second reason for doing the same thing, it seems only logical that two reasons are better than one, and you are more likely to do it. Right? Well, not always.\r\n\r\nSometimes, two reasons to do the same thing seem to compete with one another instead of complementing, and they make people less likely to do it. I\'ll just give you one example because time is racing.\r\n\r\nIn Switzerland, back about 15 years ago, they were trying to decide where to site nucluear waste dumps. There was a national referendum and some psycologists went around and polled citizens who were very well informed. And they said, “Would you be willing to have a nuclear waste dump in your community?” Astonishingly, 50% of the citizens said “Yes.” They knew, or thought, it was dangerous, they thought it would reduce their property values, but, it had to go somewhere, and they had responsibilities as citizens.\r\n\r\nThe psychologists asked other people a slightly different question. They said, “If we paid you six weeks salary, every year, would you have a nuclear waste dump in your community?” Two reasons: it is my responsibility and I am getting paid. Instead of 50% saying yes, 25% said yes.\r\n\r\nWhat happens is that the introduction of the incentive gets us to instead of asking, “What is my responsibility?” all we ask is “What serves my interest?” When incentives don\'t work, when CEOs ignore the long term health of their companies in pursuit of short term gains that will lead to massive bonuses, the respons is always the same: get smarter incentives.\r\n\r\nThe truth is, that there are no incentives you can devise that are ever are going to be smart enough. Any incentive system can be subverted by bad will. We need incentives, people have to make a living, but excessive reliance on incentives demoralizes professional activity in two sense of that word.\r\n\r\nIt causes people who engage in activity to lose moral, and it causes the activity itself to lose morality.\r\n\r\nBarack Obama said before he was inaugurated, “We must ask, not just is it profitable, but is it right.” [applause] And when professions are demoralized, everyone in there becomes dependent on and addicted to incentives, and they stop asking, “Is it right?”\r\n\r\nWe see this in medicine. “Although it\'s nothing serious, let\'s keep an eye on it to make sure it doesn\'t turn into a major lawsuit.” And we certainly see it in the world of business, “In order to remain competitive in today\'s marketplace Bentham, I\'m afraid we\'re going to have to replace you with a sleezball.” “I sold my soul for about a tenth of what the damn things are going for now.”\r\n\r\nIt is obvious this is not the way that people want to do their work. So what can we do? A few sources of hope. We ought to try to remoralize work. One way not to do it: teach more ethics courses. [laughter and applause] There is no better way to show people that you are not serious  than to tie up everything you have to say about ethics into a little package with a bow and consign it to the margins as an ethics course. What to do instead?\r\n\r\nOne, celebrate moral exemplars. Acknowledge when you go to law school that little voice that is whispering in your ear about Atticus Finch. No ten year old goes to law school to do mergers and acquisitions. People are inspired by moral heroes. But we learn that with sophistication comes the understanding that you can\'t acknowledge that you have moral heroes. Well, acknowledge them, be proud that you have them, celebrate them and demand that the people that teach you acknowledge and celebrate them too. That is one thing we can do.\r\n\r\nI don\'t know how many of you remember this, another moral hero, 15 years ago, Aaron Feuerstein who was the head of Malden Mils at Massachusets. They make Polartech, burned down, 3,000 employees, he kept everyone of them on the payroll. Why? Because it would been a disaster for them and for the community of he had let them go.\r\n\r\nMaybe on paper our company is worth less to Wall Street, but I can tell you it is worth more. We are doing fine. Just at this TED, we heard talks from several moral heroes too, two particularly inspiring to me. One was Ray Anderson [cheering and applause] who turned a part of the evil empire into a zero footprint, or almost a zero footprint business. Why?! Because it was the right thing to do. And the bonus he is discovering is that he is discovering even more money. His employees are inspired by the effort. Why? Because they\'d be happy to doing things that are the right thing to do.\r\n\r\nYesterday we heard Willy Smits about reforesting in Indonesia, [applause] and in many ways this is the perfect example, because it took the will to do the right thing. And God knows it took a huge amount of technical skill. I boggled at how much he needed to know, and his associates, in order to ply this out.\r\n\r\nMost important to make it work, and he emphasized this, is that it took knowing the people in the communities. Unless the people you are working with are behind you, this will fail. And there isn\'t a formula to tell you how to get the people behind you because different people in different communities organize their lives in different ways.\r\n\r\nSo there is a lot here at TED and other places that celebrate, and you don\'t have to be a mega hero. There are ordinary heroes. Ordinary heroes like the janitors who are worth celebrating to. As practitioners, each and everyone of us thrive to be ordinary, if not extraordinary, heroes. As heads of organizations, we should strive to create environments that create and nurture, both moral skill and moral will. Even the wisest and most well-meaning people will give up, if they have to swim against the current in the organizations in which they work.\r\n\r\nIf you run an organization, you should be sure that non of the jobs, none of the jobs, have job descriptions like the job descriptions of the janitor. Because the truth is, that any work you do that involves interaction with other people, is moral work, and any moral work depends upon practical wisdom.\r\n\r\nAnd perhaps, most important, as teachers we should strive to be the ordinary heroes, the moral exemplars to the people we mentor. And there are few things that we have to remember as teachers. One is that we are always teaching. Someone is always watching. The camera is always on. Bill Gates talked about the importance of education, in particular the model that Kipp was providing. Knowledge is power. And he talked about a lot of the wonderful things that Kipp is doing to take inner city kids and turn them into the direction of college.\r\n\r\nI want to focus on one particular thing that Kipp is doing that Bill did not mention, and that is, they have come to the realization that the single most important thing kids need to learn is character. They need to learn to respect themselves. They need to learn to respect their schoolmates. They need to learn to respect their teachers. And, most important, they need to learn to respect learning.\r\n\r\nThat is the principle objective, if you do that, the rest is just pretty much a coast down hill. And the teachers, the way you teach these things to kids, is by having the teachers and all the other stuff and embody it, every minute of every day.\r\n\r\nObama appealed to virtue, and I think he was right. And the virtue that we need above all others, I think, is practical wisdom, because it is what allows others: honesty, kindness, courage, and so on, to be displayed at the right time, and in the right way.\r\n\r\nHe also appealed to hope. Right again. I think there is reason for hope. I think people want to be allowed to be virtuous. In many ways, it is what TED is all about—wanting to do the right thing in thright way for the right reasons. This kind of wisdom is within the grasp of each and everyone of us, if only we start paying attention. Paying attention to what we do, to how we do it, and, perhaps most importantly, to the structure of the organizations within which we work, so as to make sure that it enables us and other people to develop wisdom rather than having it suppressed.\r\n\r\nThank you very much.\r\n\r\n[standing ovation]\r\n\r\n','Practical wisdom',0,'','inherit','open','open','','494-revision-7','','','2009-02-18 10:00:57','2009-02-18 09:00:57','',494,'http://aardbron.nl/494-revision-7/',0,'revision','',0),(503,2,'2009-01-08 10:17:43','2009-01-08 09:17:43','Heb je vragen of opmerkingen, of, beter nog, suggesties? Stuur dan e-mail naar:\r\n:hallo \'\'\'at\'\'\' aardbron \'\'\'•\'\'\' nl\r\n\r\nÓf bel:\r\n*Martien van Steenbergen, Aardbron: 06 53 54 59 60\r\n\r\n\r\nAardbron is \"\'\'\'building the plane while flying it\'\'\'”.\r\n:Aardbron\r\n:Ursulinenhof 46\r\n:4133 DJ Vianen\r\n:+31 34 732 6430 tel\r\n:+31 34 732 6103 fax\r\n:Postbank: 9483385\r\n:KvK: Utrecht 30185709\r\n:BTW: NL.8119.35.814.B01\r\n','Contact',0,'','inherit','open','open','','17-revision-3','','','2009-01-08 10:17:43','2009-01-08 09:17:43','',17,'http://aardbron.nl/17-revision-3/',0,'revision','',0),(504,2,'2009-02-20 15:09:34','2009-02-20 14:09:34','Heb je vragen of opmerkingen, of, beter nog, suggesties? Stuur dan e-mail naar:\r\n:hallo \'\'\'at\'\'\' aardbron \'\'\'•\'\'\' nl\r\n\r\nÓf bel:\r\n*Martien van Steenbergen, Aardbron: 06 53 54 59 60\r\n\r\n\r\nAardbron is \"\'\'\'building the plane while flying it\'\'\'”.\r\n:Aardbron\r\n:Ursulinenhof 46\r\n:4133 DJ Vianen\r\n:+31 34 732 6430 tel\r\n:+31 34 732 6103 fax\r\n:NL88 RABO 0149 0496 41\r\n:KvK: Utrecht 30185709\r\n:BTW: NL.8119.35.814.B01\r\n','Contact',0,'','inherit','open','open','','17-revision-4','','','2009-02-20 15:09:34','2009-02-20 14:09:34','',17,'http://aardbron.nl/17-revision-4/',0,'revision','',0),(505,2,'2009-03-02 20:26:43','2009-03-02 19:26:43','Mensen die systeemanalyse doen hebben een diep geloof in zogenaamde hefboompunten. Hefboompunten zijn plekken in een complex systeem—een menselijk lichaam, een onderneming, een organisatie, een economie, een samenleving, een ecosysteem—waar een kleine verschuiving in één ding grote veranderingen in de rest kan veroorzaken. Acupunctuurpunten voor systemen zeg maar.\r\n\r\nDe systeemgemeenschap heeft veel erfgoed over hefboompunten. Degenen die door de grote [http://nl.wikipedia.org/wiki/Jay_Forrester Jay Forrester] van het MIT getraind zijn hebben een van zijn favoriete verhalen in zich opgenomen. “Mensen weten intuitief wat hefboompunten zijn. Telkens als ik weer een bedrijf geanalyseerd heb en een hefboompunt heb uitgeplozen blijkt terug bij het bedrijf dat \'\'\'iedereen het hefboompunt in de verkeerde richting duwt\'\'\'!”\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nHet klassieke voorbeeld van die intuïtie met terugwerkende kracht was Forrester\'s eerste model van de wereld. Forrester werd door de Club van Rome gevraagd te laten zien hoe de grote mondiale problemen—armoede en honger, vernietiging van het milieu, uitputting van hulpbronnen, stedelijke achteruitgang en werkloosheid—zijn verwant en hoe ze kunnen worden opgelost.\r\n\r\nForrester kwam met een duidelijk hefboompunt: \'\'\'groei\'\'\'. Zowel de bevolkingsgroei als de economische groei. De kosten van groei—zoals armoede, honger en vernietiging van het milieu—de hele lijst van problemen proberen we op te lossen met groei! De wereldleiders zijn terecht gefixeerd op de economische groei als hét antwoord op bijna alle problemen, maar ze duwen met al hun kracht in de verkeerde richting. \r\n\r\n\'\'\'Tegennatuurlijk\'\'\'—Forrester\'s woord om complexe systemen te beschrijven. De systeemanalisten komen niet met snelle of eenvoudige formules voor het vinden van een hefboompunten. Onze tegennatuurlijkheden zijn niet zo goed ontwikkeld. Geef ons een paar maanden of jaren en we modelleren het systeem en zoeken het uit. Wij weten uit bittere ervaring dat wanneer we hefboompunten het systeem ontdekken, \'\'\'vrijwel niemand ons zal geloven\'\'\'.\r\n\r\nHeel frustrerend. Stel je eens voor dat je in een vergadering over het nieuwe mondiale handelsregime zit—[http://nl.wikipedia.org/wiki/Noord-Amerikaanse_Vrijhandelsovereenkomst NAFTA], [http://nl.wikipedia.org/wiki/GATT GATT] en de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Wereldhandelsorganisatie Wereldhandelsorganisatie]. Hoe meer je hoort, hoe meer je van binnen gaat sudderen. “Dit is een \'\'\'enorm nieuw stelsel\'\'\' dat de mensen uitvinden!” hoor je jezelf zeggen. “Ze hebben niet het geringste idee hoe het systeem zich zal gedragen,” zeg je tegen jezelf terug. “Het hefboomt het systeem compleet in de verkeerde richting—\'\'\'groei, groei en nog eens groei, tegen elke prijs\'\'\'! En de maatregelen waar deze aardige mensen het over hebben—kleine aanpassingen aan parameters en slappe verzwakkende terugkoppellussen—zijn ronduit \'\'\'zwak\'\'\'!”\r\n\r\nPlotseling, zonder helemaal te weten wat er gebeurt, sta je op en loop je naar de flip-over, sla je een schone pagina op en schrijf je: “Plaatsen om te in te grijpen in een systeem,”, gevolgd door negen punten:\r\n#\'\'\'Getallen\'\'\'—subsidies, belastingen, normen.\r\n#\'\'\'Voorraden en stromen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Informatiestromen\'\'\'.\r\n#De \'\'\'regels van het systeem\'\'\'—prikkels, straffen, beperkingen.\r\n#De \'\'\'kracht van zelforganisatie\'\'\'.\r\n#De \'\'\'doelen van het systeem\'\'\'.\r\n#De \'\'\'mentaliteit\'\'\' of het \'\'\'paradigma\'\'\', van waaruit de doelstellingen, zelforganisatie, regels, informatiestromen, terugkoppelstructuren, voorraden en stromen ontstaan. \r\n\r\nIedereen in de vergadering knippert verrast met de ogen, waaronder jijzelf. “Dat is brilliant!\" ademt iemand. “Huh?” zegt iemand anders. Je beseft dat je veel uit hebt te leggen.\r\n\r\nPlaats de lijst in een context van bescheidenheid voordat je erdoor heen gaat en de vertaling van het jargon, de voorbeelden en uitzondering tot je door laat dringen. Decennia van grondige analyse van veel verschillende soorten systemen is al door veel slimme mensen  gedaan. Maar complexe systemen zijn, nou, complex. Het is gevaarlijk om erover te generaliseren. Wat je gaat lezen is niet een recept voor het vinden van hefboompunten. Veeleer is het een uitnodiging om meer in het algemeen na te denken over systeemveranderingen. Daarom voel je hefboompunten wel intuïtief aan maar zet je ze vaak omgekeerd in.\r\n\r\n===Getallen===\r\n\r\nGetallen—‘parameters’ in systeemjargon—bepalen hoeveel en hoe snel je aan welke kraan dient te draaien voor een bepaald effect. Misschien draait de kraan moeilijk, dus duurt het een tijdje voordat het water voldoende stroomt. Misschien is de afvoer geblokkeerd en staat daardoor slechts een kleine stroom toe, ongeacht hoe hard de kraan stroomt. Misschien levert de kraan de kracht van een brandslang.\r\n\r\nStuk voor stuk overwegingen over getallen, parameters. Getallen die soms hard en onveranderbaar ingebakken zijn in het systeem. Getallen die echter voor velen van ons de meeste geliefde interventiepunten zijn.\r\n\r\nKijk maar eens naar de staatschuld. De staatschuld is een negatieve badkuip, een geldgat. De snelheid waarmee deze put zich verdiept is het jaarlijkse tekort. Fiscale inkomsten maken de put ondieper, de overheidsuitgaven juist weer dieper.\r\n\r\nDe politiek en de minister president debatteren eindeloos over de vele parameters en het openen en sluiten van de honderden tapkraantjes en draaiknoppen van inkomsten en putten en afvoer van uitgaven van de belastingen.\r\n\r\nAangezien deze kranen en riolering zijn aangesloten op de kiezers, zijn dit allemaal politiek geladen parameters. Maar, ondanks al dat vuurwerk, en ongeacht welke partij verantwoordelijk is, wordt het geldgat alsmaar groter en groter en verandert alleen maar snelheid waarmee de put dieper wordt. \r\n\r\nDe hoeveelheid grond die wij gereserveerd hebben voor natuurbeheer. Het minimumloon. Hoeveel we uitgeven aan aids of de JSF. De vergoeding voor de dienstverlening van jouw bank die van je rekening afgeschreven wordt. Dit zijn allemaal getallen, aanpassingen van tapkranen en afvoerputten.\r\n\r\nHetzelfde geldt voor het aanemen en ontslaan van mensen. Verschillende handen op de kranen verschillen in het tempo en intensiteit waarmee zij zich veranderen, maar als het dezelfde oude tapkranen zijn die deel uitmaken van hetzelfde systeem, waar volgens dezelfde informatie en regels en doelstellingen aan gedraaid wordt, zal het systeem niet veranderen.\r\n\r\nJan Peter Balkenende draait anders aan de geldkranen dan Wouter Bos, maar het lost het probleem niet op. Wat dat betreft lijken ze als twee druppels water op elkaar.\r\n\r\nGetallen staan onderaan de lijst van hefboompunten. Gerommel in de marge. Het regelen van de dekstoelen op de Titanic. Waarschijnlijk gaat vijfennegentig procent van onze aandacht en energie uit naar getallen. Veel energie met een zwak effect.\r\n\r\nNiet dat parameters niet belangrijk zijn, ze kunnen dat zeker zijn, vooral op de korte termijn en voor de persoon die midden in de stroom staat. Maar \'\'\'parameters veranderen zelden gedrag\'\'\'. Als het systeem piepend en krakend blijvend tot stilstand komt kunnen parameterwijzigingen het zelden weer starten. Als het systeem woest en variabel is stabiliseert het draaien aan de knoppen het systeem vaak niet. Als het systeem eenmaal buiten je controle groeit remmen parameters het niet af.\r\n\r\nWelke maximum we ook op campagnebijdragen zetten, het schoont de politiek niet op. Meer uitgeven aan politie laat de criminaliteit niet verdwijnen. Het gehannes met de rente door de banken laat de bedrijfscycli niet verdwijnen. Dat vergeten we altijd tijdens oplevingen terwijl we telkens weer geschokt zijn door achteruitgang.\r\n\r\nEr zijn echter ook kritische uitzonderingen. Getallen krijgen een hefboomeffect wanneer zij waarden bereiken die dient als aftrap van een van de punten hoger op deze lijst. \r\n\r\nRentevoeten of geboortecijfers besturen de winsten rond versterkende terugkoppellussen. Systeemdoelen zijn parameters die grote verschillen kunnen maken. Soms komt een systeem op de rand van chaos waarbij de kleinste verandering van een parameter het systeem van orde naar wilde wanorde kan drijven.\r\n\r\nWaarschijnlijk is de \'\'\'meest kritische soort van getallen de lengte van de vertraging\'\'\' in een terugkoppelcircuit.\r\n\r\nHerinner je je die badkuip op de vierde verdieping met de boiler in de kelder? In een oude hotels kom je die nog wel eens tegen. En het hoeft niet eens een bad met bufferend vermogen te zijn, een douche doet het ook al. Draai aan de kraan en pas na een minuut reageert de temperatuur van het water. Raad maar eens hoe die douche zich gedraagt. Inderdaad—je slingert van warm naar koud en weer terug naar heet en doorspekt het met krachttermen.\r\n\r\nVertragingen in verzwakkende terugkoppellussen veroorzaken schommelingen en trillingen in het systeem. Als je een systeem probeert aan te passen aan jouw doel maar je ontvangt slechts vertraagd informatie over de toestand van het systeem schiet je door en schiet je tekort.\r\n\r\nHetzelfde geldt als je gegevens op tijd zijn maar je reactie niet. Er zijn bijvoorbeeld meerdere jaren nodig voor de bouw van een elektriciteitscentrale en zo\'n centrale gaat vervolgens ongeveer dertig jaar mee. Deze vertragingen maken het onmogelijk om precies het juiste aantal centrales te bouwen voor de levering van een snel veranderende vraag. \r\n\r\nZelfs met een enorme inspanning op prognoses kampt bijna de hele elektriciteitsindustrie in de wereld met lange schommelingen tussen overcapaciteit en ondercapaciteit. Een systeem met vertragingen op lange termijn kan onmogelijk reageren op korte termijn veranderingen. Daarom functioneert een systeem met een massale en centrale planning— zoals de Sovjet-Unie of General Motors—noodzakelijkerwijs slecht.\r\n\r\n\'\'\'Een vertraging in een terugkoppelproces is doorslaggevend voor de systeemtoestand dat het terugkoppelcircuit probeert te besturen, relatief ten opzichte van de mate van verandering\'\'\' zoals groei, fluctuatie of verval.\r\n\r\nVertragingen die te kort zijn veroorzaaken overreactie en schommelingen die worden versterkt door het springerige gedrag van het antwoord.\r\n\r\nVertragingen die te lang zijn veroorzaken gedempte, aanhoudende of exploderende schommelingen, afhankelijk van hoe veel te lang. In het extreme veroorzaken ze chaos, en, vaak kort daarna, de dood.\r\n\r\nLoopt het systeem door vertragingen in terugkoppellussen de drempel over naar het gebied buiten haar eigen regelbereik, een kritische grens, dan is er geen houden meer aan en ontstaat vaak onherstelbare schade en ineenstorting.\r\n\r\nVertragingduur kan een belangrijk hefboompunt zijn, ware het niet dat vertragingen in het systeem vaak niet makkelijk te veranderen zijn. De dingen duren zo lang als ze duren. Je kan niet veel doen aan de bouwtijd van een belangrijk bouwwerk, de ontwikkeling van een kind of de groei van een bos.\r\n\r\nHet is meestal makkelijker om de \'\'mate\'\' van verandering te dempen door versterkende terugkoppellussen in te zetten waardoor de terugkoppelvertraging tot minder problemen zal leiden en het systeem binnen haar veilige bereik kan bewegen. \r\n\r\nKritische getallen zijn helemaal niet zo algemeen als mensen denken dat ze zijn. De meeste systemen hebben zich ontwikkeld of zijn ontworpen om buiten het gevoelige bereik van hun parameters te blijven. In de meeste gevallen zijn de getallen niet de moeite van al ons zweet waard.\r\n\r\n===Voorraden en stromen===\r\n\r\nDe structuur van het sanitair en de riolering en de voorraden en stromen en hun fysieke arrangement kunnnen een enorm effect hebben op hoe een systeem werkt. \r\n\r\nToen het Hongaarse wegennet zo werd aangelegd dat al het verkeer dat van de ene naar de andere kant van het land door centraal Boedapest moest passeren, bepaalde dat de luchtvervuiling en verkeersvertragingen.  Geen roetfilter, verkeerslicht of snelheidsbeperking kon daar tegen op. De enige manier om een systeem dat verkeerd is aangelegd te herstellen is om het opnieuw te bouwen, als je daartoe in staat bent.\r\n\r\nVaak ben je daar niet toe in staat omdat fysieke bouw nou eenmaal een trage en dure vorm van verandering is. Sommige voorraad- en stroomstructuren zijn gewoon onveranderbaar.\r\n\r\nDe deining die de babyboomgeneratie in de bevolking veroorzaakt levert eerst druk op het basisschoolsysteem, dan op het middelbaar onderwijs, de hogere scholen en de universiteiten, dan op de werkgelegenheid en huisvesting, en nu zijn we naarstig op zoek naar de ondersteuning van haar pensioen. Ondanks haar volledige voorspelbaarheid laten we ons er toch door verrassen. Regeren is vooruitzien?\r\n\r\nAan de babyboom is niet veel te doen. Vijfjarigen worden nou eenmaal zesjarigen en vierenzestigjarigen worden vijfenzestigjarigen. Voorspelbaar en niet te stoppen. Hetzelfde kan worden gezegd voor de levensduur van destructieve CFK-moleculen in de ozonlaag, voor de snelheid waarmee verontreinigingen uit grondwaterlagen gewassen worden, en voor het feit dat het  tien tot twintig jaar duurt totdat een inefficiënt wagenpark afgeschreven is.\r\n\r\nHet mogelijke uitzonderlijke hefboompunt is hier de omvang van de voorraden of buffers. Stel je eens een grote badkuip voor, met trage in- en uitstroom. Pak er nu eens een met kleine en snelle stromen. Dat is het verschil tussen een meer en een rivier. Je hoort veel vaker van katastrofale overstromingen van een rivier dan van katastrofale overstromingen van een meer omdat voorraden die groot  zijn in verhouding tot hun stromen stabieler zijn dan kleine. Een grote, stabiliserende voorraad is een buffer.\r\n\r\nDe stabiliserende kracht van buffers is de reden waarom je geld op de bank zet in plaats van te leven van het wisselgeld in je zak. Daarom houden winkels voorraad in plaats van nieuwe voorraad te bestellen zodra klanten de oude voorraad mee de deur uit nemen. Het is de reden waarom we van een bedreigde soort meer dan de minimum fokpopulatie dienen te hebben. De grond in het oosten van de VS is gevoeliger voor zure regen dan de grond in het westen omdat zij hebben geen grote buffers van calcium hebben die het zuur neutraliseert.\r\n\r\nJe kunt een systeem vaak stabiliseren door een buffer aan te brengen of de capaciteit van een bestaande buffer te vergroten. Maar als een buffer te groot is wordt het systeem inflexibel. Dan reageert te traag en we hebben gezien welk nadelig effect vertragingsduur op het systeem als geheel heeft.\r\n\r\nBedrijven hebben ‘just-in-time’ voorraden uitgevonden omdat af en toe kwetsbaar zijn voor schommelingen of verstoringen goedkoper is dan bepaalde, constante voorraadkosten, en omdat kleine tot verdwijnende voorraden een flexibeler response op de veranderende vraag toestaan. \r\n\r\nEr is een, soms magisch, hefboomeffect door het veranderen van de grootte van een buffer. Maar buffers zijn meestal fysieke dingen en daarom niet makkelijk te veranderen. \r\n\r\nHet absorptievermogen voor zuur van de bodem in het oosten is geen hefboom voor het verlichten van schade door zure regen. De opslagcapaciteit van een dam is letterlijk in beton gegoten.\r\n\r\nFysieke structuur is van cruciaal belang in een systeem, maar de hefboompunten zitten in de eerste plaats een goed ontwerp. Nadat de structuur gebouwd is zit de hefboomwerking in het begrip van de beperkingen, knelpunten en het veilige bereik van het systeem waarmee we ons kunnen onthouden van fluctuaties of expansies die haar bereik overbelasten.\r\n\r\n===Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen===\r\n\r\nNu verschuiven we van het fysieke deel van het systeem naar de informatieve en besturingsdelen waar meer invloed mee kan worden uitgeoefend. De natuur evolueert ‘als vanzelf’ de verzwakkende terugkoppelingen en wij mensen vinden ze uit om de systeemtoestand binnen veilige grenzen te houden.\r\n\r\nEen thermostaatlus is het klassieke voorbeeld. Het doel ervan is om de systeemtoestand met de naam ‘kamertemperatuur’ redelijk constant op een gewenst niveau te houden. Elke verzwakkende terugkoppellus heeft een doel nodig—de instelling van de thermostaat—een meet- en signaleringsapparaat dat afwijkingen van het doel detecteert—de thermostaat—, en een reactiemechanisme—de kachel en/of airco, ventilatoren, warmteleidingen, gas, en zo voort.\r\n\r\n<img src=\"http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/snelheidsdisplay.jpg\" alt=\"\" title=\"snelheidsdisplay\" width=\"300\" height=\"229\" class=\"alignnone size-full wp-image-1313\" />\r\n\r\n\r\nEen complex systeem heeft meestal vele verzwakkende terugkoppellussen die het in kan zetten zodat het zichzelf onder verschillende omstandigheden en prikkels kan corrigeren. Sommige van die lussen zijn mogelijk een groot deel van de tijd inactief—zoals het noodkoelsysteem in een kerncentrale, of je vermogen om om je lichaamstemperatuur op peil te houden door te zweten (afkoeling) of rillen (opwarming).\r\n\r\nEen van de grote fouten die we maken is om deze noodmechanismen te verwijderen omdat ze niet vaak gebruikt worden en ze daardoor onnodig kostbaar lijken. Als we dit doen zien we hier op de korte termijn geen effect van. Op de lange termijn versmallen we echter het bereik van de overlevingsruimte van het systeem. \r\n\r\nEen van de meest hartverscheurende manieren waarop we dit doen is door inbreuk te maken op de habitats van bedreigde soorten. Een andere is de inbreuk op onze eigen tijd voor rust, recreatie, socialisatie en meditatie.\r\n\r\nDe ‘kracht’ van een verzwakkende lus—haar vermogen om de haar toegewezen voorraad op of in de buurt van het doel te houden—hangt af van de combinatie van álle parameters en verbindingen: de nauwkeurigheid en snelheid van haar bewaking, de snelheid en kracht van de respons, de directheid en grootte van de corrigerende stromen. \r\n\r\nHier kunnen hefboompunten zijn. Neem markten bijvoorbeeld. De verzwakkende terugkoppelsystemen in vrije markten kunnen inderdaad wonderen van zelfcorrectie zijn als de prijzen variëren om vraag en aanbod in balans te houden—hefboompunten die allesbehalve aanbeden worden door economen. Hoe meer de prijs—het centrale signaal aan zowel producenten als consumenten—transparant, ondubbelzinnig, tijdig en waarheidsgetrouw is, hoe soepeler de markten opereren.\r\n\r\nPrijzen die de volledige kosten weerspiegelen zullen de consument meedelen hoeveel ze zich daadwerkelijk kan en wil veroorloven en zullen efficiënte producenten belonen. \r\n\r\nBedrijven en overheden worden levensbedreigend aangetrokken tot het hefboompunt van de prijs en ze duwen haar met zijn allen in de verkeerde richting met subsidies, herstel, externaliteiten, belastingen en andere vormen van verwarring. De échte hefboom is om ze juist te verhinderen dit te doen. Vandaar het mededinginsrecht, de Reclame Code Commissie, pogingen tot internalisering van kosten (zoals belasting op vervuiling), de verwijdering van perverse subsidies en andere manieren van nivellering marktplaatsen.\r\n\r\nDe kracht van een verzwakkende terugkoppellus is belangrijk, relatief ten opzichte van het effect waarvoor het is ontworpen om te corrigeren. Als het effect in sterkte toeneemt dienen de terugkoppelingen ook in sterkte toe te nemen.\r\n\r\nEen thermostaat kan werken op een koude winterse dag—maar open alle ramen en het corrigerend vermogen zal falen. Democratie werkte beter vóór de komst van de hersenspoelende macht van gecentraliseerde massacommunicatie. Traditionele controles op de visserij waren voldoende totdat radar, drijfnetten en andere technologieën het voor een klein aantal spelers mogelijk maakten om de vis relatief moeiteloos uit te roeien. De macht van een grote industrie vraagt om de controlerende macht van een grote overheid. Een mondiale economie maakt een globale overheid noodzakelijk.\r\n\r\nZo maar wat andere voorbeelden van het versterken van verzwakkende terugkoppellussen ter verbetering van de zelfcorrigeren capaciteiten van een systeem: preventieve medicijnen; beweging en een goede voeding van het lichaam ter versterking van het weerstandsvermogen tegen ziekte; integrale plaagbestrijding door stimulering van juist de natuurlijke vijanden van gewasplagen; een open overheid om de geheimhoudingsplicht van de regering te verminderen; de bescherming van klokkenluiders; vergoedingen voor aarde toegevoegde waarde; belasting op vervuiling; en prestatie-obligaties om de geëxternaliseerde publieke kosten van particuliere uitkeringen te herwinnen.\r\n\r\n===Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen===\r\n\r\nEen versterkend terugkoppelcircuit is zelfversterkend. Hoe meer ze werken, hoe meer ze aan kracht winnen om meer te werken. Steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer. Levensgevaarlijk.\r\n\r\nHoe meer mensen de griep krijgen, hoe meer andere mensen ze besmetten. Hoe meer baby\'s geboren worden, hoe meer mensen opgroeien om hebben baby\'s te krijgen. Hoe meer geld je in de bank hebt, hoe meer rente meer je verdient, hoe meer geld je in de bank hebt. Hoe meer schuld je hebt, hoe meer rente je moet betalen, hoe meer schuld je krijgt. Hoe meer de bodem erodeert, hoe minder het de vegetatie kan ondersteunen, hoe minder wortels en bladeren om de regen en afvoer te verzachten, hoe meer de bodem erodeert. Hoe meer hoog-energetische neutronen in de kritische massa, hoe meer zij botsen met kernen en hoe meer hoog-energetische neutronen zij vrijmaken.\r\n\r\nKortom, onbestuurde versterkende terugkoppellussen leiden tot kettingreacties. Ze beginnen klein en onzichtbaar en schieten, soms na een hele lange aanloopperiode, ineens door de knik waarna ze in een fractie van de tijd doorschieten en zichzelf—en ook vaak hun omgeving of gastheer—vernietigen.\r\n\r\nVersterkende terugkoppellussen drijven groei, explosie, erosie, en de ineenstorting van de systemen. Een systeem met een ongecontroleerde versterkende lus zal uiteindelijk zichzelf vernietigen. Daarom zijn er zo weing van.\r\n\r\nMeestal schakelt vroeger of later een verzwakkende terugkoppellus in. De infecteerbare mensen in een epidemie raken op—óf mensen nemen steeds sterkere maatregelen om te voorkomen dat ze besmet raken: de griepprik in september. Het sterftecijfer stijgt tot gelijk niveau als geboortecijfer—óf mensen zien de gevolgen van ongecontroleerde groei van de bevolking en nemen geboortebeperkende maatregelen. De grond erodeert tot harde rots, en na een miljoen jaar verbrokkelt de rots tot nieuwe grond—óf mensen dammen de erosie in en planten bomen en gras.\r\n\r\nIn deze voorbeelden krijg je het eerste resultaat indien de versterkende lus haar loop heeft, en het tweede als er een tussenkomst ter vermindering van haar macht ingrijpt. \r\n\r\nVermindering van de toename rond een versterkende lus—de groei vertragend—is meestal een krachtiger hefboom in systemen dan de versterking van verzwakkende lussen, en veel beter te verkiezen boven de vrije loop van een versterkende lus.\r\n\r\nBevolkings- en economische groei zijn hefboompunten in het wereldmodel omdat vertraging de vele verzwakkende lussen—door middel van technologie en de markten en andere vormen van aanpassing—de tijd geeft te functioneren. Net zo als het rustig afremmen van je auto wanneer je te snel rijdt beter en prettiger is dan het uitgooien van een anker of het eisen van een technische vooruitgang in de stuurgroep.\r\n\r\nHet meest interessante gedrag dat snel draaiende versterkende lussen kunnen veroozaken is chaos. Dit wilde, onvoorspelbare, onreproduceerbare en toch begrensde gedrag gebeurt wanneer een systeem snel, veel sneller begint te verandereren dan dat haar verzwakkende lussen daarop kunnen reageren.\r\n\r\nAls je bijvoorbeeld de kapitaalgroei in het wereldmodel blijft verhogen, kom je uiteindelijk op een punt waar een kleine stijging de economie verschuift van exponentiële groei naar trilling. Nog een duwtje opwaarts geeft de trilling een dubbele slag en nog een minuscuul extra duwtje stuurt het systeem over de rand van de afgrond de chaostoestand in.\r\n\r\nOndertussen neigt onze wereldeconomie naar die chaostoestand. Een probleem dat alleen optreedt op bij onrealistische parameterbereiken, bijvoorbeeld een jaarlijkse verdubbeling van de omvang van de economie. Echte wereldsystemen raken chaotisch als er iets in hen zeer snel kan toe- of afnemen.\r\n\r\nSnel vermenigvuldigende bacteriën of insectenpopulaties, zeer besmettelijke epidemieën, wilde speculatieve bubbels in geldsystemen, neutronenfluxen in het inwendige van kerncentrales. Deze systemen zijn moeilijk te controleren en haar controle moet het afremmen van de versterkende lussen daarin betrekken om ze in de hand te houden.\r\n\r\nZoek in gewonere systemen naar hefboompunten rond de geboortesnelheid, rentevoeten, erosietarieven, ‘succes aan de succesvollen’-lussen. Plekken die hoe meer je van iets hebt, hoe meer kans je hebt om meer te hebben aanwakkeren. Demp elke plek waar kettingreacties op de loer liggen met slimme verzwakkende terugkoppellussen die in kracht meelopen met de versterkende.\r\n\r\n===Informatiestromen===\r\n\r\nHet verhaal gaat dat er een aantal vergelijkbare huizen was waarbij de elektriciteitsmeter in sommige van de huizen in de kelder werd geïnstalleerd en in andere in de hal, waar de bewoners de meter direct en voortdurend konden zien als ze meer of minder elektriciteit verbruikten. Het elektriciteitsverbruik in de huizen met de meter in de hal was 30 procent lager.\r\n\r\nSysteemfans houden van dit verhaal want het is een voorbeeld van een groot hefboompunt in de structuur van het systeem. Het is geen aanpassing van een parameter, geen versterking of verzwakking van een bestaande lus. Het is een \'\'\'nieuwe lus, het leveren van terugkoppeling aan een plek waar het daarvoor niet was.\r\n\r\nIn 1986 heeft de Amerikaanse regering geëist dat iedere fabriek met uitstoot van gevaarlijke luchtverontreinigende stoffen dat publiek maakt. Plotseling kon iedereen precies weten wat er uit de schoorstenen in de stad kwam. Er was geen wet tegen deze uitstoot, geen boete, geen enkele bepaling van ‘veilige’ niveaus, uitsluitend informatie. In 1990 was de uitstoot gedaald tot 40 procent. Een chemisch bedrijf in de top tien van vervuilers verminderde de uitstoot met 90 procent, alleen maar om van die lijst af te komen.\r\n\r\nHet ontbreken van terugkoppeling veroorzaakt vaak slecht functionerende systemen. Het toevoegen of omleggen van informatie kan een krachtige interventie zijn, meestal gemakkelijker en goedkoper dan herstel van de fysieke structuur.\r\n\r\nDe [http://nl.wikipedia.org/wiki/Tragedie_van_de_meent tragedie van de meent] dat de wereld van visserij uitput doet zich voor omdat er geen terugkoppeling van de stand van de vispopulaties op het besluit om te investeren in vissersvaartuigen is. In tegenstelling tot de economische opinie voorziet de prijs van de vis niet in de gewenste terugkoppeling. Als de vis schaarser en dus duurder is, wordt het juist rendabeler om uit te varen en ze te vangen. Dat is een perverse terugkoppeling—een versterkende lus die leidt tot een ineenstorting.\r\n\r\nHet is belangrijk dat de ontbrekende terugkoppeling wordt hersteld op de juiste plaats en in dwingende vorm. Het is niet genoeg om alle gebruikers van een watervoerende laag te informeren dat het grondwaterpeil daalt. Dat kan leiden tot een race naar de bodem van de put. Het is effectiever om de waterprijs steil te laten stijgen zodra de pompstations meer water oppompen dan er in de grondlaag instroomt.\r\n\r\nStel dat belastingbetalers op hun aangifteformulier kunnen aangeven aan welke overheidsdiensten hun fiscale betalingen moet worden besteed. Radicale democratie! Stel dat een stad of bedrijf haar waterinvoer stroomafwaarts van de lozing haar eigen afvalwater moet aanleggen. Stel dat elke publieke of particuliere ambtenaar die beslissingsbevoegheid heeft om te investeren in een kerncentrale het afval uit de fabriek op  of onder zijn of haar gazon opgeslagen krijgt. Stel dat alle werknemers van Shell Nederland het overtollige CO<sub>2</sub> in tonnen in hun kelder moeten opslaan.\r\n\r\nDe mens heeft een systematische neiging om verantwoording voor eigen beslissingen te vermijden. Dat is de reden waarom er zoveel terugkoppelingslussen ontbreken en waarom dit soort hefboomeffecten zo vaak populair zijn bij het volk en impopulair bij de bevoegdheden. Dit soort hefboompunten zijn enorm doeltreffend als de machten die beslissen ermee instemmen of als je om ze heen kunt manouvreren en het zo toch gedaan krijgt.\r\n\r\n===De regels van het systeem (prikkels, straffen, beperkingen)===\r\n\r\nDe regels van het systeem definiëren het bereik, de grenzen, de mate van vrijheid. Gij zult niet doden. Iedereen heeft het recht van vrije meningsuiting. Contracten zullen worden nageleefd. De voorzitter dient een periode van vier jaar en niet meer dan twee periodes. Negen mensen in een team, je moet elke plaat aanraken, drie slagen en je bent uit. Als je gepakt wordt bij het beroven van een bank, ga je naar de gevangenis.\r\n\r\nMikhail Gorbachev kwam aan de macht in de USSR, opende informatiestromen ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Glasnost glasnost]) en veranderde de economische regels ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Perestrojka perestrojka]), en kijk eens wat er gebeurd is. \r\n\r\nGrondwetten zijn sterke sociale regels. Fysische wetten, zoals de tweede wet van de thermodynamica zijn absolute regels als we ze correct begrijpen. Wetten, straffen, beloningen en informele sociale overeenkomsten zijn geleidelijk zwakkere regels.\r\n\r\nOm de macht van de regels aan te tonen, vraag studenten eens om zich verschillende regels voor te stellen voor een college. Stel de studenten beoordelen de docenten. Stel dat je naar school komt als je wilt iets leren en je vertrekt als je het geleerd hebt. Stel dat hoogleraren aangenomen worden op basis van hun vermogen tot het oplossen van reële problemen in de echte wereld in plaats van het publiceren van academische documenten. Stel dat een klas als groep wordt beoordeeld in plaats van als individuen.\r\n\r\nRegels veranderen gedrag. Macht over de regels is echte macht. Macht over de regels van de regels is supermacht.\r\n\r\nDaarom komen lobbyisten samen wanneer de regering en de Eerste en Tweede Kamer wetten schrijft. Daarom schrijft de Eerste Kamer—die de grondwet interpreteert en omlijnt—de regels voor het schrijven van de regels—nog meer macht dan de regering. \r\n\r\nAls je de diepste storingen van systemen wilt begrijpen, besteed dan aandacht aan de regels en aan degenen die daar de macht over hebben.\r\n\r\nDat is de reden waarom bij velen de alarmklokken van de systeemintuïtie luidden toen het nieuwe wereldhandelsstelsel werd uitgelegd. Het is een systeem met regels ontworpen van bedrijven, door bedrijven en voor bedrijven. De regels sluiten vrijwel elke terugkoppeling uit andere sectoren van de samenleving uit. De belangrijkste terugkoppeling—die vanuit het milieu en de aarde ontrokken waarde—ontbreekt volkomen. De meeste van haar vergaderingen zijn gesloten voor de pers—geen informatie, geen terugkoppeling.\r\n\r\nSamen met het geldsysteem dwingt het naties in versterkende lussen met elkaar te concurreren ten koste van het milieu en de sociale bescherming teneinde zakelijke investeringen aan te trekken. Het is een recept voor het ontketenen van de lus van ‘succes aan de succesvollen’. Het is gelukt.\r\n\r\n===De kracht van zelforganisatie===\r\n\r\nHet meest verbluffende dat levende systemen kunnen doen is zich volledig te veranderen door het creëren van geheel nieuwe structuren en gedrag. In biologische systemen heet die kracht evolutie en leidt in uiteindelijk tot metamorfose. In de menselijke economie noemen we het technische vooruitgang of sociale revolutie. In systeemlingo heet het zelforganisatie.\r\n\r\nZelforganisatie betekent de verandering van enig aspect van een systeem eerder op deze lijst—de toevoeging of verwijdering van:\r\n*fysieke structuur; of\r\n*verzwakkende of versterkende lussen; of\r\n*informatiestromen; of\r\n*regels.\r\n\r\nHet vermogen om zichzelf te organiseren is de sterkste vorm van de veerkracht  van een systeem—het vermogen om veranderingen te overleven veranderen. De meest innovatieve systemen—organisaties, bedrijven, naties—zijn zo in staat zich voortdurend te vernieuwen en bruisen van het leven.\r\n\r\nHet menselijke immuunsysteem kan reacties op (sommige soorten) aanvallen ontwikkelen die het nooit eerder is tegengekomen. Het menselijk brein kan nieuwe informatie opnemen  en volledig nieuwe, unieke gedachten ontpoppen.\r\n\r\nZelforganisatie lijkt zo verwonderlijk dat we de neiging om het als mysterieus en miraculeus te zien. Economen modelleren technologie vaak letterlijk als manna uit de hemel—komt van nergens, kost niets, en verhoogt de productiviteit van de economie constant met ongeveer een procent per jaar. Eeuwenlang ervaren mensen de spectaculaire variëteit van de natuur met hezelfde ontzag. Slechts een goddelijke schepper kan zo\'n creatie voortbrengen. \r\n\r\nIn feite hoeft de goddelijke schepper geen wonderen te doen. Het is ‘slechts’ een kwestie  van het schrijven van een paar slimme regels voor zelforganisatie. Deze regels bepalen hoe, waar, wanneer en wat het systeem zichzelf kan toevoegen of verwijderen en onder welke voorwaarden.\r\n\r\nZelforganiserende computermodellen tonen aan dat zich prachtige geestverbijsterende patronen kunnen ontvouwen door eenvoudige evolutionaire algoritmen. Dat hoeft niet te betekenen dat de algoritmen voor de echte wereld eenvoudig zijn, maar alleen dat zij dat kunnen worden.\r\n\r\nDe genetische code is de basis van alle biologische evolutie bevat slechts vier letters, gecombineerd tot woorden van drie letters elk. Deze code en de regels voor het repliceren en herschikken, heeft een onvoorstelbare variëteit van wezens uitgespuwd. \r\n\r\n{{code is niets, coderen is alles}}.\r\n\r\nZelforganisatie is in wezen een kwestie van evolutionaire grondstoffen—een voorraad van informatie waaruit mogelijke patronen gekozen kunnen worden—en een middel om ze te testen. Voor biologische evolutie is de grondstof DNA, één bron van variëteit is spontane mutatie, en het testmechanisme lijkt op iets doorspekt met Darwinistische selectie.\r\n\r\nDe grondstof voor de technologie is het lichaam van kennis: begrip dat wetenschap heeft verzameld. De bron van diversiteit is de menselijke creativiteit (wat dat ook moge zijn) en het selectiemechanisme is dat wat de markt zal belonen of dat wat overheden en stichtingen dan ook maar zullen financieren of dat wat de fantasie van de gekke uitvinders dan ook maar prikkelt. \r\n\r\nWanneer je de kracht van zelforganisatie inziet, begin je te begrijpen waarom biologen biodiversiteit zelfs meer aanbidden dan economen technologie aanbidden. De wilde en gevarieerde voorraad van DNA, in de loop van miljarden jaren geëvolueerd en opeengestapeld, is dé bron van evolutionaire mogelijkheden. Net zoals wetenschap bibliotheken, laboratoria en wetenschappers dé bron zijn van technologische mogelijkheden. Het toestaan dat soorten uitsterven is een systemische misdaad, net als het willekeurig vernietigen van alle kopieën van bijzonder wetenschappelijke tijdschriften of bepaalde soorten wetenschappers dat is.\r\n\r\nHetzelfde kan worden gezegd van menselijke culturen, die de opslag zijn van gedragsrepertoires die niet over miljarden, maar honderdduizenden jaren opeengestapeld zijn. Ze zijn een voorraad van waaruit sociale evolutie en innovatie ontstaat. Helaas waarderen wij mensen het evolutionaire potentieel van culturen minder dan dat we het potentieel van iedere genetische variatie van de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Grondeekhoorns aardeekhoorn] begrijpen. Dat komt mogelijk door het geloof in de volstrekte superioriteit van de eigen cultuur, een aspect van bijna elke cultuur.\r\n\r\nElk systeem, biologisch, economisch of sociaal, dat experimenten minacht en het ruwe materiaal van innovatie wist is op de lange termijn gedoemd op deze zeer gevarieerde planeet. \r\n\r\nHet punt van ingrijpen hier is duidelijk maar onpopulair. Het aanmoedigen van diversiteit betekent verlies van controle. \'\'\'Laat duizend bloemen bloeien en wat dan ook kan gebeuren!\'\'\'\r\n \r\nWie durft?\r\n\r\n===De doelen van het systeem===\r\n\r\nDe drang naar controle is een voorbeeld van waarom het doel van een systeem een nog krachtiger hefboompunt is dan het zelforganiserende vermogen van een systeem. \r\n\r\nAls het doel is om meer en meer van de wereld onder het regime van een centraal plansysteem te vangen—het rijk van Genghis Khan, Das dritte Reich, de People\'s Republic of China, Wal-Mart, Disney, Microsoft—dan staat alles lager in de lijst onder druk of wordt verzwakt om te voldoen aan die doelstelling, ook zelforganiserend gedrag. Alles is ondergeschikt aan de systeemdoelen.\r\n\r\nDaarom raak je niet uitgesproken over de vraag of genetische manipulatie een goede of een slechte zaak is. Zoals met alle technologieën is de uitkomst afhankelijk van het doel waarmee de stuurlui het roer hanteren. Het enige dat je kan zeggen is dat als bedrijven het hanteren om nog meer verhandelbare producten te genereren er een heel andere richting voor de evolutie wordt ingeslagen dan wat de planeet tot nu toe heeft gezien.\r\n\r\nSystemen hebben een hiërarchie van doelen. De meeste verzwakkende terugkoppellussen hebben hun eigen doelen—om het badwater op het juiste niveau te houden, om de kamertemperatuur comfortabel te houden, om voorraden op voldoende niveau te handhaven. Het zijn kleine hefboompunten. De punten met grote hefboomwerking zijn de doelstellingen van volledige systemen.\r\n\r\nMensen binnen systemen herkennen vaak niet wat de doelstelling is van het gehele systeem dat ze bedienen. De meeste bedrijven zullen waarschijnlijk zeggen dat het doel is om winst te maken, maar dat is slechts een regel, een noodzakelijke voorwaarde om mee te kunnen blijven spelen.\r\n\r\nWat is het doel van het spel? Om te groeien? Om het marktaandeel te vergroten? Om de wereld (klanten, leveranciers, toezichthouders) steeds meer onder de controle van de onderneming te brengen zodat haar activiteiten steeds meer van onzekerheid afgeschermd worden. Dat is ook het doel van een kankercel en van de hele levende bevolking. Het is alleen slecht wanneer het niet wordt tegengewerkt door hogere verzwakkende terugkoppellussen met doelen om het systeem in evenwicht te houden.\r\n\r\nHet doel van het voeren van de marktconcurrerentie dient het doel van elke onderneming om haar concurrenten te eliminieren te overtroeven. Het doel om de bevolking in evenwicht te houden en zich te ontwikkelen dient de doelstelling van elke populatie om alle middelen op te eisen voor haar eigen metabolisme te overtroeven. \r\n\r\nHet wisselen van de spelers in een systeem is een ingreep op laag niveau zolang de spelers in het zelfde oude systeem passen. De uitzondering op deze regel zit aan de top, als een enkele speler het systeemdoel kan veranderen.\r\n\r\nHet is wonderbaarlijk als—slechts zeer incidenteel—in een organisatie een nieuwe leider opstaat, een nieuw doel formuleert en zo in haar of zijn eentje het gedrag van honderden, duizenden of miljoenen perfect rationele mensen verandert. Adolf Hitler in Nazi-Duitsland en Mahatma Gandhi zijn hier twee extreme voorbeelden van.\r\n\r\nDat is ook wat Ronald Reagan deed. Niet lang voordat hij president werd, kon een president zeggen: ”Vraag niet wat de overheid voor jou kan doen, vraag wat jij kunt doen voor de overheid,” en niemand had zelfs gelachen. Reagan zei dat het doel niet is om de mensen  de regering te laten helpen en niet om de regering  de mensen te laten helpen, maar om de regering van onze nek af te krijgen.\r\n\r\nMen kan erover twisten dat grote veranderingen in het systeem hem daarmee weg lieten komen. Maar de grondigheid waarmee het gedrag sinds Reagan in de VS en zelfs de wereld is veranderd getuigt van de grote hefboomwerking van het uitspreken, herhalen en het opeisen van nieuwe systeemdoelen.\r\n\r\n===De mentaliteit of zienswijze van waaruit het systeem ontstaat===\r\n\r\nEen van de gezegden van Jay Forrester over systemen gaat alvolgt: “Het maakt niet uit hoe de fiscale wetgeving van een land is opgesteld. Er is een gemeenschappelijk idee in de hoofden van de samenleving over wat een ‘eerlijke’ verdeling van de fiscale last is. Ongeacht wat de regels zeggen zal de werkelijke verdeling van de belastingen het algemeen aanvaarde idee van ‘rechtvaardigheid’ altijd geweld aan doen, hetzij door eerlijk of oneerlijk spel, door complicaties, valsspelen, vrijstellingen of aftrekposten, of door voortdurende aanvallen op de regels.”\r\n\r\nHet gemeenschappelijke idee in de hoofden van de samenleving, de grote onuitgesproken aannames—onuitgesproken omdat ze onnodig zijn te vermelden; iedereen kent ze—vormt de diepste reeks overtuigingen van hoe de maatschappij denkt over hoe de wereld werkt. Er is een verschil tussen zelfstandige naamwoorden en werkwoorden. Mensen die minder betaald worden zijn minder waard. Groei is goed. De natuur is een onuitputtelijke voorraad van middelen die dient te worden omgezet ten behoeve van menselijke doeleinden. Evolutie is gestopt met het ontstaan van homo sapiens. Men kan land ‘bezitten’. De olievoorraden onder de noordpool zijn van mij. Dit zijn slechts enkele van de paradigmatische aannames van onze cultuur. Allemaal aannames die de mensen van andere culturen volstrekt verbluft achterlaat.\r\n\r\nParadigma\'s of zienswijzen zijn de bronnen van de systemen. Van hen komen doelen, informatiestromen, terugkoppellussen, voorraden en stromen.\r\n\r\nDe oude Egyptenaren bouwden piramides omdat ze geloofden in een hiernamaals. Wij bouwen torenflats omdat wij menen dat de ruimte in het centrum van de steden enorm waardevol is—behalve voor onoggelijke ruimten waarvan wij menen dat ze waardeloos zijn, vaak in de buurt van de diezelfde torenflats.\r\n\r\nOf het nu Copernicus of Kepler was die aantoonde dat de aarde niet het middelpunt van het universum was, of Einstein die veronderstelde dat materie en energie uitwisselbaar zijn, of Adam Smith die beweerde dat de egoïstische acties van individuele spelers in markten heerlijk bijdroegen aan het gemeenschappelijk goed.\r\n\r\nMensen die weten te in te grijpen in systemen op het niveau van een zienswijze, en daar de gevoelige snaar weten te raken, raken een hefboompunt dat systemen volledig transformeert.\r\n\r\nJe kunt zeggen dat paradigma\'s moeilijker zijn te veranderen dan elk ander aspect van een systeem, en dus dient deze post het laagst op de lijst worden geplaatst, niet het hoogst. Maar er is niets fysieks of duur of zelfs langzaam aan een paradigmaverschuiving. Bij elk individu gebeurt dit in een oogwenk. Een klik in de geest, een nieuwe manier van kijken is voldoende. \'\'\'Eureka!\'\'\' Natuurlijk verzetten individuen en samenlevingen zich tegen uitdagingen van hun paradigma, harder dan tegen elke andere vorm van verandering.\r\n\r\nDus, \'\'\'hoe kan je een paradigma veranderen?\'\'\' Thomas Kuhn, die het baanbrekende boek over de grote paradigmaverschuiving in de wetenschap schreef, heeft hierover veel te zeggen. In een notendop komt het hierop neer:\r\n*\'\'\'Blijf goed wijzen op de afwijkingen en storingen van het oude paradigma.\'\'\'\r\n*\'\'\'Kom zelf luid en duidelijk en met zekerheid vanuit het nieuwe paradigma.\'\'\'\r\n*\'\'\'Injecteer mensen met het nieuwe paradigma op openbare plaatsen met zichtbaarheid en kracht.\'\'\'\r\n*\'\'\'Werk met actieve veranderaars en met het overgrote deel van mensen met een open geest\'\'\' en verkwist geen met reactionairs.\r\n\r\nSysteemmensen zeggen dat één manier om een paradigma te veranderen is om een model van een systeem te maken dat je buiten het systeem plaatst en je zo dwingt om de ogen te openen en met een {{frisse blik}} het geheel te zien. Systeemmensen zeggen dat omdat hun eigen paradigma\'s op die manier zijn gewijzigd.\r\n\r\n===De kracht om paradigma\'s te overstijgen===\r\n\r\nOm waarheidsgetrouw en volledig zijn is er nog een nabrander.\r\n\r\nDe hoogste hefboomwerking van alles is om je niet te verbinden met de arena van paradigma\'s en je te beseffen dat geen enkele paradigma ‘waar’ is. Zelfs die paradigma\'s die jouw zoete comfortabele wereldbeeld vormen geven een zeer beperkt inzicht in een immens en fantastisch universum.\r\n\r\nOp buikniveau snap je het paradigma dat er paradigma\'s zijn, en je snapt dat datzelf een paradigma is. Dat inzicht is fantastisch grappig. Het is jezelf verliezen in niet-weten.\r\n\r\nMensen die zich vastklampen aan paradigma\'s (en dat doet bijna iedereen) werpen één blik in de ruime mogelijkheid dat alles wat we denken gegarandeerd onzin is en fietsen vervolgens angstig voor die onzekerheid en snel in de tegenovergestelde richting. Toch zit er geen kracht, geen controle, zelfs geen bestaansreden, laat staan handelen, in de ervaring dat er geen zekerheid is in welk wereldbeeld dan ook. Maar iedereen die voor een moment of voor een mensenleven heeft gespeeld met dat idee ziet het als een basis voor radicale zelfstandigheid en gelijkwaardigheid.\r\n\r\nAls er geen waar paradigma is, kies er dan een die bijdraagt aan de verwezenlijking van jouw doel. Als je geen idee hebt waar je een doel kunt vinden, stem dan af op het universum of op jouw favoriete godheid, en luister ernaar en doe zijn, haar of ‘hets’ wil, want die is veel beter geïnformeerd dan de jouwe.\r\n\r\nTerug van het sublieme naar het belachelijke, van verlichting naar waarschuwingen. Er is nog zoveel dat moet worden gezegd om deze lijst te kwalificeren. Het is een voorlopige lijst en de volgorde is glibberig. Er zijn uitzonderingen op elk punt. Laat de lijst sudderen in je bovenbewustzijn. Loop op en neer door de lijst, pas hefboompunten toe waar je ze kan vinden. Hoe hoger het hefboompunt in de lijst staat, hoe meer het systeem zich verzet tegen haar verandering—dat is de reden waarom samenlevingen echt verlichte wezens proberen uit te wissen. \r\n\r\nEr zijn geen goedkope kaartjes voor systeemveranderingen. Je moet er aan werken, of dat nou betekent dat je een systeem nauwgezet moet analyseren of een paradigma rigoureus moet afgooien. Uiteindelijk lijkt het erop dat het hefboomeffect minder te maken heeft met het duwen van hefbomen dan met gedisciplineerd denken gecombineerd met strategisch, diep en wild loslaten.\r\n\r\n===Op naar een briljanten millennium===\r\nOnze regeringen en bedrijven blijven verstrikt hangen in het draaien aan kranen, drukken op knoppen en schonen van afvoerputten. Tijd voor een {{frisse blik}}—een paradigmaverschuiving—en een nieuw {{vurig verlangen}} naar de zee. \r\n\r\nDe ongeloofwaardig eenvoudige edoch extreem effectieve systeemoplossingen uit de huidige financiële crisis zijn al door velen verzonnen—[[de rijken rijker en de armen rijken]].\r\n\r\nOnze financiële infrastructuur is ondertussen—afgezien van de eurobiljetten en -munten—volledig digitaal,. Geld wordt informatie en informatie wordt geld. Ons financiële en monetaire systeem is volledig vormgegeven met software. En software is, de naam zegt het al, zachte en kneedbare waar.\r\n\r\nDus in tegenstelling tot fysieke infrastructuur zoals gebouwen en wegen en leidingen is het aapassen van onze financiële infrastructuur relatief gezien een eitje. Het veranderen van parameters, aanbrengen van effectieve terugkoppellussen en toevoegen of aanpassen van buffers in het financiële systeem en het bepalen van nieuwe doelen dus ook. Het is niet een kwestie van van kunnen, \'\'\'het is een kwestie van willen!\'\'\'\r\n\r\nSchrijf je {{dagdroom}}: Ik wil leven in een land dat… (vervang ‘land’ door gezin, buurt, wijk, dorp, plaats, stad, regio, organisatie, provincie, land, werelddeel, wereld). Verzamel het {{zielsprofiel}} van geestverwanten. Inspireer, groei en koester {{1.000 echte fans}}.\r\n\r\nTijd voor ecosofische wetswijzigingen en [[slimme spirituele software]]?!\r\n\r\n\'\'\'¥€$ WE CAN!\'\'\'\r\n\r\nVrij naar \'\'[http://www.developerdotstar.com/mag/articles/places_intervene_system.html Places to Intervene in a System]\'\' door [http://en.wikipedia.org/wiki/Donella_Meadows Donella Meadows].\r\n\r\n[http://www.slideshare.net/stephenpa Stephen Anderson]\'s  [http://www.slideshare.net/stephenpa/when-data-gets-up-close-and-personal When Data Gets Up Close and Personal] is een fraaie SlideShare over terugkoppellussen.','Systeeminterventiepunten',0,'','publish','open','open','','systeeminterventiepunten','','','2010-07-21 12:46:58','2010-07-21 11:46:58','',0,'http://aardbron.nl/?p=505',0,'post','',5),(506,2,'2009-03-02 20:26:23','2009-03-02 19:26:23','Mensen die systeemanalyse doen hebben een diep geloof in zogenaamde hefboompunten. Hefboompunten zijn plekken in een complex systeem—een menselijk lichaam, een onderneming, een organisatie, een economie, een samenleving, een ecosysteem—waar een kleine verschuiving in één ding grote veranderingen in de rest kan veroorzaken. Acupunctuurpunten voor systemen zeg maar.\n\nDe systeemgemeenschap heeft veel erfgoed over hefboompunten. Degenen die door de grote [http://nl.wikipedia.org/wiki/Jay_Forrester Jay Forrester] van het MIT getraind zijn hebben een van zijn favoriete verhalen in zich opgenomen. “Mensen weten intuitief wat hefboompunten zijn. Telkens als ik weer een bedrijf geanalyseerd heb en een hefboompunt heb uitgeplozen blijkt terug bij het bedrijf dat \'\'\'iedereen het hefboompunt in de verkeerde richting duwt\'\'\'!”\n\n<!--more-->\n\nHet klassieke voorbeeld van die intuïtie met terugwerkende kracht was Forrester\'s eerste model van de wereld. Forrester werd door de Club van Rome gevraagd te laten zien hoe de grote mondiale problemen—armoede en honger, vernietiging van het milieu, uitputting van hulpbronnen, stedelijke achteruitgang en werkloosheid—zijn verwant en hoe ze kunnen worden opgelost.\n\nForrester kwam met een duidelijk hefboompunt: \'\'\'groei\'\'\'. Zowel de bevolkingsgroei als de economische groei. De kosten van groei—zoals armoede, honger en vernietiging van het milieu—de hele lijst van problemen proberen we op te lossen met groei! De wereldleiders zijn terecht gefixeerd op de economische groei als hét antwoord op bijna alle problemen, maar ze duwen met al hun kracht in de verkeerde richting. \n\n\'\'\'Tegennatuurlijk\'\'\'—Forrester\'s woord om complexe systemen te beschrijven. De systeemanalisten komen niet met snelle of eenvoudige formules voor het vinden van een hefboompunten. Onze tegennatuurlijkheden zijn niet zo goed ontwikkeld. Geef ons een paar maanden of jaren en we modelleren het systeem en zoeken het uit. Wij weten uit bittere ervaring dat wanneer we hefboompunten het systeem ontdekken, \'\'\'vrijwel niemand ons zal geloven\'\'\'.\n\nHeel frustrerend. Stel je eens voor dat je in een vergadering over het nieuwe mondiale handelsregime zit—[http://nl.wikipedia.org/wiki/Noord-Amerikaanse_Vrijhandelsovereenkomst NAFTA], [http://nl.wikipedia.org/wiki/GATT GATT] en de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Wereldhandelsorganisatie Wereldhandelsorganisatie]. Hoe meer je hoort, hoe meer je van binnen gaat sudderen. “Dit is een \'\'\'enorm nieuw stelsel\'\'\' dat de mensen uitvinden!” hoor je jezelf zeggen. “Ze hebben niet het geringste idee hoe het systeem zich zal gedragen,” zeg je tegen jezelf terug. “Het hefboomt het systeem compleet in de verkeerde richting—\'\'\'groei, groei en nog eens groei, tegen elke prijs\'\'\'! En de maatregelen waar deze aardige mensen het over hebben—kleine aanpassingen aan parameters en slappe verzwakkende terugkoppellussen—zijn ronduit \'\'\'zwak\'\'\'!”\n\nPlotseling, zonder helemaal te weten wat er gebeurt, sta je op en loop je naar de flip-over, sla je een schone pagina op en schrijf je: “Plaatsen om te in te grijpen in een systeem,”, gevolgd door negen punten:\n#\'\'\'Getallen\'\'\'—subsidies, belastingen, normen.\n#\'\'\'Voorraden en stromen\'\'\'.\n#\'\'\'Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen\'\'\'.\n#\'\'\'Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen\'\'\'.\n#\'\'\'Informatiestromen\'\'\'.\n#De \'\'\'regels van het systeem\'\'\'—prikkels, straffen, beperkingen.\n#De \'\'\'kracht van zelforganisatie\'\'\'.\n#De \'\'\'doelen van het systeem\'\'\'.\n#De \'\'\'mentaliteit\'\'\' of het \'\'\'paradigma\'\'\', van waaruit de doelstellingen, zelforganisatie, regels, informatiestromen, terugkoppelstructuren, voorraden en stromen ontstaan. \n\nIedereen in de vergadering knippert verrast met de ogen, waaronder jijzelf. “Dat is brilliant!\" ademt iemand. “Huh?” zegt iemand anders. Je beseft dat je veel uit hebt te leggen.\n\nPlaats de lijst in een context van bescheidenheid voordat je erdoor heen gaat en de vertaling van het jargon, de voorbeelden en uitzondering tot je door laat dringen. Decennia van grondige analyse van veel verschillende soorten systemen is al door veel slimme mensen  gedaan. Maar complexe systemen zijn, nou, complex. Het is gevaarlijk om erover te generaliseren. Wat je gaat lezen is niet een recept voor het vinden van hefboompunten. Veeleer is het een uitnodiging om meer in het algemeen na te denken over systeemveranderingen. Daarom voel je hefboompunten wel intuïtief aan maar zet je ze vaak omgekeerd in.\n\n===Getallen===\n\nGetallen—‘parameters’ in systeemjargon—bepalen hoeveel en hoe snel je aan welke kraan dient te draaien voor een bepaald effect. Misschien draait de kraan moeilijk, dus duurt het een tijdje voordat het water voldoende stroomt. Misschien is de afvoer geblokkeerd en staat daardoor slechts een kleine stroom toe, ongeacht hoe hard de kraan stroomt. Misschien levert de kraan de kracht van een brandslang.\n\nStuk voor stuk overwegingen over getallen, parameters. Getallen die soms hard en onveranderbaar ingebakken zijn in het systeem. Getallen die echter voor velen van ons de meeste geliefde interventiepunten zijn.\n\nKijk maar eens naar de staatschuld. De staatschuld is een negatieve badkuip, een geldgat. De snelheid waarmee deze put zich verdiept is het jaarlijkse tekort. Fiscale inkomsten maken de put ondieper, de overheidsuitgaven juist weer dieper.\n\nDe politiek en de minister president debatteren eindeloos over de vele parameters en het openen en sluiten van de honderden tapkraantjes en draaiknoppen van inkomsten en putten en afvoer van uitgaven van de belastingen.\n\nAangezien deze kranen en riolering zijn aangesloten op de kiezers, zijn dit allemaal politiek geladen parameters. Maar, ondanks al dat vuurwerk, en ongeacht welke partij verantwoordelijk is, wordt het geldgat alsmaar groter en groter en verandert alleen maar snelheid waarmee de put dieper wordt. \n\nDe hoeveelheid grond die wij gereserveerd hebben voor natuurbeheer. Het minimumloon. Hoeveel we uitgeven aan aids of de JSF. De vergoeding voor de dienstverlening van jouw bank die van je rekening afgeschreven wordt. Dit zijn allemaal getallen, aanpassingen van tapkranen en afvoerputten.\n\nHetzelfde geldt voor het aanemen en ontslaan van mensen. Verschillende handen op de kranen verschillen in het tempo en intensiteit waarmee zij zich veranderen, maar als het dezelfde oude tapkranen zijn die deel uitmaken van hetzelfde systeem, waar volgens dezelfde informatie en regels en doelstellingen aan gedraaid wordt, zal het systeem niet veranderen.\n\nJanPeter Balkenende draait anders aan de geldkranen dan Wouter Bos, maar het lost het probleem niet op. Wat dat betreft lijken ze als twee druppels water op elkaar.\n\nGetallen staan onderaan de lijst van hefboompunten. Gerommel in de marge. Het regelen van de dekstoelen op de Titanic. Waarschijnlijk gaat vijfennegentig procent van onze aandacht en energie uit naar getallen. Veel energie met een zwak effect.\n\nNiet dat parameters niet belangrijk zijn, ze kunnen dat zeker zijn, vooral op de korte termijn en voor de persoon die midden in de stroom staat. Maar \'\'\'paramaters veranderen zelden gedrag\'\'\'. Als het systeem piepend en krakend blijvend tot stilstand komt kunnen parameterwijzigingen het zelden weer starten. Als het systeem woest en variabel is stabiliseert het draaien aan de knoppen het systeem vaak niet. Als het systeem eenmaal buiten je controle groeit remmen parameters het niet af.\n\nWelke maximum we ook op campagnebijdragen zetten, het schoont de politiek niet op. Meer uitgeven aan politie laat de criminaliteit niet verdwijnen. Het gehannes met de rente door de banken laat de bedrijfscycli niet verdwijnen. Dat vergeten we altijd tijdens oplevingen terwijl we telkens weer geschokt zijn door achteruitgang.\n\nEr zijn echter ook kritische uitzonderingen. Getallen krijgen een hefboomeffect wanneer zij waarden bereiken die dient als aftrap van een van de punten hoger op deze lijst. \n\nRentevoeten of geboortecijfers besturen de winsten rond versterkende terugkoppellussen. Systeemdoelen zijn parameters die grote verschillen kunnen maken. Soms komt een systeem op de rand van chaos waarbij de kleinste verandering van een parameter het systeem van orde naar wilde wanorde kan drijven.\n\nWaarschijnlijk is de \'\'\'meest kritische soort van getallen de lengte van de vertraging\'\'\' in een terugkoppelcircuit.\n\nHerinner je je die badkuip op de vierde verdieping met de boiler in de kelder? In een oude hotels kom je die nog wel eens tegen. En het hoeft niet eens een bad met bufferend vermogen te zijn, een douche doet het ook al. Draai aan de kraan en pas na een minuut reageert de temperatuur van het water. Raad maar eens hoe die douche zich gedraagt. Inderdaad—je slingert van warm naar koud en weer terug naar heet en doorspekt het met krachttermen.\n\nVertragingen in verzwakkende terugkoppellussen veroorzaken schommelingen en trillingen in het systeem. Als je een systeem probeert aan te passen aan jouw doel maar je ontvangt slechts vertraagd informatie over de toestand van het systeem schiet je door en schiet je tekort.\n\nHetzelfde geldt als je gegevens op tijd zijn maar je reactie niet. Er zijn bijvoorbeeld meerdere jaren nodig voor de bouw van een elektriciteitscentrale en zo\'n centrale gaat vervolgens ongeveer dertig jaar mee. Deze vertragingen maken het onmogelijk om precies het juiste aantal centrales te bouwen voor de levering van een snel veranderende vraag. \n\nZelfs met een enorme inspanning op prognoses kampt bijna de hele elektriciteitsindustrie in de wereld met lange schommelingen tussen overcapaciteit en ondercapaciteit. Een systeem met vertragingen op lange termijn kan onmogelijk reageren op korte termijn veranderingen. Daarom functioneert een systeem met een massale en centrale planning— zoals de Sovjet-Unie of General Motors—noodzakelijkerwijs slecht.\n\n\'\'\'Een vertraging in een terugkoppelproces is doorslaggevend voor de systeemtoestand dat het terugkoppelcircuit probeert te besturen, relatief ten opzichte van de mate van verandering\'\'\' zoals groei, fluctuatie of verval.\n\nVertragingen die te kort zijn veroorzaaken overreactie en schommelingen die worden versterkt door het springerige gedrag van het antwoord.\n\nVertragingen die te lang zijn veroorzaken gedempte, aanhoudende of exploderende schommelingen, afhankelijk van hoe veel te lang. In het extreme veroorzaken ze chaos, en, vaak kort daarna, de dood.\n\nLoopt het systeem door vertragingen in terugkoppellussen de drempel over naar het gebied buiten haar eigen regelbereik, een kritische grens, dan is er geen houden meer aan en ontstaat vaak onherstelbare schade en ineenstorting.\n\nVertragingduur kan een belangrijk hefboompunt zijn, ware het niet dat vertragingen in het systeem vaak niet makkelijk te veranderen zijn. De dingen duren zo lang als ze duren. Je kan niet veel doen aan de bouwtijd van een belangrijk bouwwerk, de ontwikkeling van een kind of de groei van een bos.\n\nHet is meestal makkelijker om de \'\'mate\'\' van verandering te dempen door versterkende terugkoppellussen in te zetten waardoor de terugkoppelvertraging tot minder problemen zal leiden en het systeem binnen haar veilige bereik kan bewegen. \n\nKritische getallen zijn helemaal niet zo algemeen als mensen denken dat ze zijn. De meeste systemen hebben zich ontwikkeld of zijn ontworpen om buiten het gevoelige bereik van hun parameters te blijven. In de meeste gevallen zijn de getallen niet de moeite van al ons zweet waard.\n\n===Voorraden en stromen===\n\nDe structuur van het sanitair en de riolering en de voorraden en stromen en hun fysieke arrangement kunnnen een enorm effect hebben op hoe een systeem werkt. \n\nToen het Hongaarse wegennet zo werd aangelegd dat al het verkeer dat van de ene naar de andere kant van het land door centraal Boedapest moest passeren, bepaalde dat de luchtvervuiling en verkeersvertragingen.  Geen roetfilter, verkeerslicht of snelheidsbeperking kon daar tegen op. De enige manier om een systeem dat verkeerd is aangelegd te herstellen is om het opnieuw te bouwen, als je daartoe in staat bent.\n\nVaak ben je daar niet toe in staat omdat fysieke bouw nou eenmaal een trage en dure vorm van verandering is. Sommige voorraad- en stroomstructuren zijn gewoon onveranderbaar.\n\nDe deining die de babyboomgeneratie in de bevolking veroorzaakt levert eerst druk op het basisschoolsysteem, dan op het middelbaar onderwijs, de hogere scholen en de universiteiten, dan op de werkgelegenheid en huisvesting, en nu zijn we naarstig op zoek naar de ondersteuning van haar pensioen. Ondanks haar volledige voorspelbaarheid laten we ons er toch door verrassen. Regeren is vooruitzien?\n\nAan de babyboom is niet veel te doen. Vijfjarigen worden nou eenmaal zesjarigen en vierenzestigjarigen worden vijfenzestigjarigen. Voorspelbaar en niet te stoppen. Hetzelfde kan worden gezegd voor de levensduur van destructieve CFK-moleculen in de ozonlaag, voor de snelheid waarmee verontreinigingen uit grondwaterlagen gewassen worden, en voor het feit dat het  tien tot twintig jaar duurt totdat een inefficiënt wagenpark afgeschreven is.\n\nHet mogelijke uitzonderlijke hefboompunt is hier de omvang van de voorraden of buffers. Stel je eens een grote badkuip voor, met trage in- en uitstroom. Pak er nu eens een met kleine en snelle stromen. Dat is het verschil tussen een meer en een rivier. Je hoort veel vaker van katastrofale overstromingen van een rivier dan van katastrofale overstromingen van een meer omdat voorraden die groot  zijn in verhouding tot hun stromen stabieler zijn dan kleine. Een grote, stabiliserende voorraad is een buffer.\n\nDe stabiliserende kracht van buffers is de reden waarom je geld op de bank zet in plaats van te leven van het wisselgeld in je zak. Daarom houden winkels voorraad in plaats van nieuwe voorraad te bestellen zodra klanten de oude voorraad mee de deur uit nemen. Het is de reden waarom we van een bedreigde soort meer dan de minimum fokpopulatie dienen te hebben. De grond in het oosten van de VS is gevoeliger voor zure regen dan de grond in het westen omdat zij hebben geen grote buffers van calcium hebben die het zuur neutraliseert.\n\nJe kunt een systeem vaak stabiliseren door een buffer aan te brengen of de capaciteit van een bestaande buffer te vergroten. Maar als een buffer te groot is wordt het systeem inflexibel. Dan reageert te traag en we hebben gezien welk nadelig effect vertragingsduur op het systeem als geheel heeft.\n\nBedrijven hebben ‘just-in-time’ voorraden uitgevonden omdat af en toe kwetsbaar zijn voor schommelingen of verstoringen goedkoper is dan bepaalde, constante voorraadkosten, en omdat kleine tot verdwijnende voorraden een flexibeler response op de veranderende vraag toestaan. \n\nEr is een, soms magisch, hefboomeffect door het veranderen van de grootte van een buffer. Maar buffers zijn meestal fysieke dingen en daarom niet makkelijk te veranderen. \n\nHet absorptievermogen voor zuur van de bodem in het oosten is geen hefboom voor het verlichten van schade door zure regen. De opslagcapaciteit van een dam is letterlijk in beton gegoten.\n\nFysieke structuur is van cruciaal belang in een systeem, maar de hefboompunten zitten in de eerste plaats een goed ontwerp. Nadat de structuur gebouwd is zit de hefboomwerking in het begrip van de beperkingen, knelpunten en het veilige bereik van het systeem waarmee we ons kunnen onthouden van fluctuaties of expansies die haar bereik overbelasten.\n\n===Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen===\n\nNu verschuiven we van het fysieke deel van het systeem naar de informatieve en besturingsdelen waar meer invloed mee kan worden uitgeoefend. De natuur evolueert ‘als vanzelf’ de verzwakkende terugkoppelingen en wij mensen vinden ze uit om de systeemtoestand binnen veilige grenzen te houden.\n\nEen thermostaatlus is het klassieke voorbeeld. Het doel ervan is om de systeemtoestand met de naam ‘kamertemperatuur’ redelijk constant op een gewenst niveau te houden. Elke verzwakkende terugkoppellus heeft een doel nodig—de instelling van de thermostaat—een meet- en signaleringsapparaat dat afwijkingen van het doel detecteert—de thermostaat—, en een reactiemechanisme—de kachel en/of airco, ventilatoren, warmteleidingen, gas, en zo voort.\n\nEen complex systeem heeft meestal vele verzwakkende terugkoppellussen die het in kan zetten zodat het zichzelf onder verschillende omstandigheden en prikkels kan corrigeren. Sommige van die lussen zijn mogelijk een groot deel van de tijd inactief—zoals het noodkoelsysteem in een kerncentrale, of je vermogen om om je lichaamstemperatuur op peil te houden door te zweten (afkoeling) of rillen (opwarming).\n\nEen van de grote fouten die we maken is om deze noodmechanismen te verwijderen omdat ze niet vaak gebruikt worden en ze daardoor onnodig kostbaar lijken. Als we dit doen zien we hier op de korte termijn geen effect van. Op de lange termijn versmallen we echter het bereik van de overlevingsruimte van het systeem. \n\nEen van de meest hartverscheurende manieren waarop we dit doen is door inbreuk te maken op de habitats van bedreigde soorten. Een andere is de inbreuk op onze eigen tijd voor rust, recreatie, socialisatie en meditatie.\n\nDe ‘kracht’ van een verzwakkende lus—haar vermogen om de haar toegewezen voorraad op of in de buurt van het doel te houden—hangt af van de combinatie van álle parameters en verbindingen: de nauwkeurigheid en snelheid van haar bewaking, de snelheid en kracht van de respons, de directheid en grootte van de corrigerende stromen. \n\nHier kunnen hefboompunten zijn. Neem markten bijvoorbeeld. De verzwakkende terugkoppelsystemen in vrije markten kunnen inderdaad wonderen van zelfcorrectie zijn als de prijzen variëren om vraag en aanbod in balans te houden—hefboompunten die allesbehalve aanbeden worden door economen. Hoe meer de prijs—het centrale signaal aan zowel producenten als consumenten—transparant, ondubbelzinnig, tijdig en waarheidsgetrouw is, hoe soepeler de markten opereren.\n\nPrijzen die de volledige kosten weerspiegelen zullen de consument meedelen hoeveel ze zich daadwerkelijk kan en wil veroorloven en zullen efficiënte producenten belonen. \n\nBedrijven en overheden worden levensbedreigend aangetrokken tot het hefboompunt van de prijs en ze duwen haar met zijn allen in de verkeerde richting met subsidies, herstel, externaliteiten, belastingen en andere vormen van verwarring. De échte hefboom is om ze juist te verhinderen dit te doen. Vandaar het mededinginsrecht, de Reclame Code Commissie, pogingen tot internalisering van kosten (zoals belasting op vervuiling), de verwijdering van perverse subsidies en andere manieren van nivellering marktplaatsen.\n\nDe kracht van een verzwakkende terugkoppellus is belangrijk, relatief ten opzichte van het effect waarvoor het is ontworpen om te corrigeren. Als het effect in sterkte toeneemt dienen de terugkoppelingen ook in sterkte toe te nemen.\n\nEen thermostaat kan werken op een koude winterse dag—maar open alle ramen en het corrigerend vermogen zal falen. Democratie werkte beter vóór de komst van de hersenspoelende macht van gecentraliseerde massacommunicatie. Traditionele controles op de visserij waren voldoende totdat radar, drijfnetten en andere technologieën het voor een klein aantal spelers mogelijk maakten om de vis relatief moeiteloos uit te roeien. De macht van een grote industrie vraagt om de controlerende macht van een grote overheid. Een mondiale economie maakt een globale overheid noodzakelijk.\n\nZo maar wat andere voorbeelden van het versterken van verzwakkende terugkoppellussen ter verbetering van de zelfcorrigeren capaciteiten van een systeem: preventieve medicijnen; beweging en een goede voeding van het lichaam ter versterking van het weerstandsvermogen tegen ziekte; integrale plaagbestrijding door stimulering van juist de natuurlijke vijanden van gewasplagen; een open overheid om de geheimhoudingsplicht van de regering te verminderen; de bescherming van klokkenluiders; vergoedingen voor aarde toegevoegde waarde; belasting op vervuiling; en prestatie-obligaties om de geëxternaliseerde publieke kosten van particuliere uitkeringen te herwinnen.\n\n===Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen===\n\nEen versterkend terugkoppelcircuit is zelfversterkend. Hoe meer ze werken, hoe meer ze aan kracht winnen om meer te werken. Steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer. Levensgevaarlijk.\n\nHoe meer mensen de griep krijgen, hoe meer andere mensen ze besmetten. Hoe meer baby\'s geboren worden, hoe meer mensen opgroeien om hebben baby\'s te krijgen. Hoe meer geld je in de bank hebt, hoe meer rente meer je verdient, hoe meer geld je in de bank hebt. Hoe meer schuld je hebt, hoe meer rente je moet betalen, hoe meer schuld je krijgt. Hoe meer de bodem erodeert, hoe minder het de vegetatie kan ondersteunen, hoe minder wortels en bladeren om de regen en afvoer te verzachten, hoe meer de bodem erodeert. Hoe meer hoog-energetische neutronen in de kritische massa, hoe meer zij botsen met kernen en hoe meer hoog-energetische neutronen zij vrijmaken.\n\nKortom, onbestuurde versterkende terugkoppellussen leiden tot kettingreacties. Ze beginnen klein en onzichtbaar en schieten, soms na een hele lange aanloopperiode, ineens door de knik waarna ze in een fractie van de tijd doorschieten en zichzelf—en ook vaak hun omgeving of gastheer—vernietigen.\n\nVersterkende terugkoppellussen drijven groei, explosie, erosie, en de ineenstorting van de systemen. Een systeem met een ongecontroleerde versterkende lus zal uiteindelijk zichzelf vernietigen. Daarom zijn er zo weing van.\n\nMeestal schakelt vroeger of later een verzwakkende terugkoppellus in. De infecteerbare mensen in een epidemie raken op—óf mensen nemen steeds sterkere maatregelen om te voorkomen dat ze besmet raken: de griepprik in september. Het sterftecijfer stijgt tot gelijk niveau als geboortecijfer—óf mensen zien de gevolgen van ongecontroleerde groei van de bevolking en nemen geboortebeperkende maatregelen. De grond erodeert tot harde rots, en na een miljoen jaar verbrokkelt de rots tot nieuwe grond—óf mensen dammen de erosie in en planten bomen en gras.\n\nIn deze voorbeelden krijg je het eerste resultaat indien de versterkende lus haar loop heeft, en het tweede als er een tussenkomst ter vermindering van haar macht ingrijpt. \n\nVermindering van de toename rond een versterkende lus—de groei vertragend—is meestal een krachtiger hefboom in systemen dan de versterking van verzwakkende lussen, en veel beter te verkiezen boven de vrije loop van een versterkende lus.\n\nBevolkings- en economische groei zijn hefboompunten in het wereldmodel omdat vertraging de vele verzwakkende lussen—door middel van technologie en de markten en andere vormen van aanpassing—de tijd geeft te functioneren. Net zo als het rustig afremmen van je auto wanneer je te snel rijdt beter en prettiger is dan het uitgooien van een anker of het eisen van een technische vooruitgang in de stuurgroep.\n\nHet meest interessante gedrag dat snel draaiende versterkende lussen kunnen veroozaken is chaos. Dit wilde, onvoorspelbare, onreproduceerbare en toch begrensde gedrag gebeurt wanneer een systeem snel, veel sneller begint te verandereren dan dat haar verzwakkende lussen daarop kunnen reageren.\n\nAls je bijvoorbeeld de kapitaalgroei in het wereldmodel blijft verhogen, kom je uiteindelijk op een punt waar een kleine stijging de economie verschuift van exponentiële groei naar trilling. Nog een duwtje opwaarts geeft de trilling een dubbele slag en nog een minuscuul extra duwtje stuurt het systeem over de rand van de afgrond de chaostoestand in.\n\nOndertussen neigt onze wereldeconomie naar die chaostoestand. Een probleem dat alleen optreedt op bij onrealistische parameterbereiken, bijvoorbeeld een jaarlijkse verdubbeling van de omvang van de economie. Echte wereldsystemen raken chaotisch als er iets in hen zeer snel kan toe- of afnemen.\n\nSnel vermenigvuldigende bacteriën of insectenpopulaties, zeer besmettelijke epidemieën, wilde speculatieve bubbels in geldsystemen, neutronenfluxen in het inwendige van kerncentrales. Deze systemen zijn moeilijk te controleren en haar controle moet het afremmen van de versterkende lussen daarin betrekken om ze in de hand te houden.\n\nZoek in gewonere systemen naar hefboompunten rond de geboortesnelheid, rentevoeten, erosietarieven, ‘succes aan de succesvollen’-lussen. Plekken die hoe meer je van iets hebt, hoe meer kans je hebt om meer te hebben aanwakkeren. Demp elke plek waar kettingreacties op de loer liggen met slimme verzwakkende terugkoppellussen die in kracht meelopen met de versterkende.\n\n===Informatiestromen===\n\nHet verhaal gaat dat er een aantal vergelijkbare huizen was waarbij de elektriciteitsmeter in sommige van de huizen in de kelder werd geïnstalleerd en in andere in de hal, waar de bewoners de meter direct en voortdurend konden zien als ze meer of minder elektriciteit verbruikten. Het elektriciteitsverbruik in de huizen met de meter in de hal was 30 procent lager.\n\nSysteemfans houden van dit verhaal want het is een voorbeeld van een groot hefboompunt in de structuur van het systeem. Het is geen aanpassing van een parameter, geen versterking of verzwakking van een bestaande lus. Het is een \'\'\'nieuwe lus, het leveren van terugkoppeling aan een plek waar het daarvoor niet was.\n\nIn 1986 heeft de Amerikaanse regering geëist dat iedere fabriek met uitstoot van gevaarlijke luchtverontreinigende stoffen dat publiek maakt. Plotseling kon iedereen precies weten wat er uit de schoorstenen in de stad kwam. Er was geen wet tegen deze uitstoot, geen boete, geen enkele bepaling van ‘veilige’ niveaus, uitsluitend informatie. In 1990 was de uitstoot gedaald tot 40 procent. Een chemisch bedrijf in de top tien van vervuilers verminderde de uitstoot met 90 procent, alleen maar om van die lijst af te komen.\n\nHet ontbreken van terugkoppeling veroorzaakt vaak slecht functionerende systemen. Het toevoegen of omleggen van informatie kan een krachtige interventie zijn, meestal gemakkelijker en goedkoper dan herstel van de fysieke structuur.\n\nDe [http://nl.wikipedia.org/wiki/Tragedie_van_de_meent tragedie van de meent] dat de wereld van visserij uitput doet zich voor omdat er geen terugkoppeling van de stand van de vispopulaties op het besluit om te investeren in vissersvaartuigen is. In tegenstelling tot de economische opinie voorziet de prijs van de vis niet in de gewenste terugkoppeling. Als de vis schaarser en dus duurder is, wordt het juist rendabeler om uit te varen en ze te vangen. Dat is een perverse terugkoppeling—een versterkende lus die leidt tot een ineenstorting.\n\nHet is belangrijk dat de ontbrekende terugkoppeling wordt hersteld op de juiste plaats en in dwingende vorm. Het is niet genoeg om alle gebruikers van een watervoerende laag te informeren dat het grondwaterpeil daalt. Dat kan leiden tot een race naar de bodem van de put. Het is effectiever om de waterprijs steil te laten stijgen zodra de pompstations meer water oppompen dan er in de grondlaag instroomt.\n\nStel dat belastingbetalers op hun aangifteformulier kunnen aangeven aan welke overheidsdiensten hun fiscale betalingen moet worden besteed. Radicale democratie! Stel dat een stad of bedrijf haar waterinvoer stroomafwaarts van de lozing haar eigen afvalwater moet aanleggen. Stel dat elke publieke of particuliere ambtenaar die beslissingsbevoegheid heeft om te investeren in een kerncentrale het afval uit de fabriek op  of onder zijn of haar gazon opgeslagen krijgt. Stel dat alle werknemers van Shell Nederland het overtollige CO<sub>2</sub> in tonnen in hun kelder moeten opslaan.\n\nDe mens heeft een systematische neiging om verantwoording voor eigen beslissingen te vermijden. Dat is de reden waarom er zoveel terugkoppelingslussen ontbreken en waarom dit soort hefboomeffecten zo vaak populair zijn bij het volk en impopulair bij de bevoegdheden. Dit soort hefboompunten zijn enorm doeltreffend als de machten die beslissen ermee instemmen of als je om ze heen kunt manouvreren en het zo toch gedaan krijgt.\n\n===De regels van het systeem (prikkels, straffen, beperkingen)===\n\nDe regels van het systeem definiëren het bereik, de grenzen, de mate van vrijheid. Gij zult niet doden. Iedereen heeft het recht van vrije meningsuiting. Contracten zullen worden nageleefd. De voorzitter dient een periode van vier jaar en niet meer dan twee periodes. Negen mensen in een team, je moet elke plaat aanraken, drie slagen en je bent uit. Als je gepakt wordt bij het beroven van een bank, ga je naar de gevangenis.\n\nMikhail Gorbachev kwam aan de macht in de USSR, opende informatiestromen ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Glasnost glasnost]) en veranderde de economische regels ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Perestrojka perestrojka]), en kijk eens wat er gebeurd is. \n\nGrondwetten zijn sterke sociale regels. Fysische wetten, zoals de tweede wet van de thermodynamica zijn absolute regels als we ze correct begrijpen. Wetten, straffen, beloningen en informele sociale overeenkomsten zijn geleidelijk zwakkere regels.\n\nOm de macht van de regels aan te tonen, vraag studenten eens om zich verschillende regels voor te stellen voor een college. Stel de studenten beoordelen de docenten. Stel dat je naar school komt als je wilt iets leren en je vertrekt als je het geleerd hebt. Stel dat hoogleraren aangenomen worden op basis van hun vermogen tot het oplossen van reële problemen in de echte wereld in plaats van het publiceren van academische documenten. Stel dat een klas als groep wordt beoordeeld in plaats van als individuen.\n\nRegels veranderen gedrag. Macht over de regels is echte macht. Macht over de regels van de regels is supermacht.\n\nDaarom komen lobbyisten samen wanneer de regering en de Eerste en Tweede Kamer wetten schrijft. Daarom schrijft de Eerste Kamer—die de grondwet interpreteert en omlijnt—de regels voor het schrijven van de regels—nog meer macht dan de regering. \n\nAls je de diepste storingen van systemen wilt begrijpen, besteed dan aandacht aan de regels en aan degenen die daar de macht over hebben.\n\nDat is de reden waarom bij velen de alarmklokken van de systeemintuïtie luidden toen het nieuwe wereldhandelsstelsel werd uitgelegd. Het is een systeem met regels ontworpen van bedrijven, door bedrijven en voor bedrijven. De regels sluiten vrijwel elke terugkoppeling uit andere sectoren van de samenleving uit. De belangrijkste terugkoppeling—die vanuit het milieu en de aarde ontrokken waarde—ontbreekt volkomen. De meeste van haar vergaderingen zijn gesloten voor de pers—geen informatie, geen terugkoppeling.\n\nSamen met het geldsysteem dwingt het naties in versterkende lussen met elkaar te concurreren ten koste van het milieu en de sociale bescherming teneinde zakelijke investeringen aan te trekken. Het is een recept voor het ontketenen van de lus van ‘succes aan de succesvollen’. Het is gelukt.\n\n===De kracht van zelforganisatie===\n\nHet meest verbluffende dat levende systemen kunnen doen is zich volledig te veranderen door het creëren van geheel nieuwe structuren en gedrag. In biologische systemen heet die kracht evolutie en leidt in uiteindelijk tot metamorfose. In de menselijke economie noemen we het technische vooruitgang of sociale revolutie. In systeemlingo heet het zelforganisatie.\n\nZelforganisatie betekent de verandering van enig aspect van een systeem eerder op deze lijst—de toevoeging of verwijdering van:\n*fysieke structuur; of\n*verzwakkende of versterende lussen; of\n*informatiestromen; of\n*regels.\n\nHet vermogen om zichzelf te organiseren is de sterkste vorm van de veerkracht  van een systeem—het vermogen om veranderingen te overleven veranderen. De meest innovatieve systemen—organisaties, bedrijven, naties—zijn zo in staat zich voortdurend te vernieuwen en bruisen van het leven.\n\nHet menselijke immuunsysteem kan reacties op (sommige soorten) aanvallen ontwikkelen die het nooit eerder is tegengekomen. Het menselijk brein kan nieuwe informatie opnemen  en volledig nieuwe, unieke gedachten ontpoppen.\n\nZelforganisatie lijkt zo verwonderlijk dat we de neiging om het als mysterieus en miraculeus te zien. Economen modelleren technologie vaak letterlijk als manna uit de hemel—komt van nergens, kost niets, en verhoogt de productiviteit van de economie constant met ongeveer een procent per jaar. Eeuwenlang ervaren mensen de spectaculaire variëteit van de natuur met hezelfde ontzag. Slechts een goddelijke schepper kan zo\'n creatie voortbrengen. \n\nIn feite hoeft de goddelijke schepper geen wonderen te doen. Het is ‘slechts’ een kwestie  van het schrijven van een paar slimme regels voor zelforganisatie. Deze regels bepalen hoe, waar, wanneer en wat het systeem zichzelf kan toevoegen of verwijderen en onder welke voorwaarden.\n\nZelforganiserende computermodellen tonen aan dat zich prachtige geestverbijsterende patronen kunnen ontvouwen door eenvoudige evolutionaire algoritmen. Dat hoeft niet te betekenen dat de algoritmen voor de echte wereld eenvoudig zijn, maar alleen dat zij dat kunnen worden.\n\nDe genetische code is de basis van alle biologische evolutie bevat slechts vier letters, gecombineerd tot woorden van drie letters elk. Deze code en de regels voor het repliceren en herschikken, heeft een onvoorstelbare variëteit van wezens uitgespuwd. \n\n{{code is niets, coderen is alles}}.\n\nZelforganisatie is in wezen een kwestie van evolutionaire grondstoffen—een voorraad van informatie waaruit mogelijke patronen gekozen kunnen worden—en een middel om ze te testen. Voor biologische evolutie is de grondstof DNA, één bron van variëteit is spontane mutatie, en het testmechanisme lijkt op iets doorspekt met Darwinistische selectie.\n\nDe grondstof voor de technologie is het lichaam van kennis: begrip dat wetenschap heeft verzameld. De bron van diversiteit is de menselijke creativiteit (wat dat ook moge zijn) en het selectiemechanisme is dat wat de markt zal belonen of dat wat overheden en stichtingen dan ook maar zullen financieren of dat wat de fantasie van de gekke uitvinders dan ook maar prikkelt. \n\nWanneer je de kracht van zelforganisatie inziet, begin je te begrijpen waarom biologen biodiversiteit zelfs meer aanbidden dan economen technologie aanbidden. De wilde en gevarieerde voorraad van DNA, in de loop van miljarden jaren geëvolueerd en opeengestapeld, is dé bron van evolutionaire mogelijkheden. Net zoals wetenschap bibliotheken, laboratoria en wetenschappers dé bron zijn van technologische mogelijkheden. Het toestaan dat soorten uitsterven is een systemische misdaad, net als het willekeurig vernietigen van alle kopieën van bijzonder wetenschappelijke tijdschriften of bepaalde soorten wetenschappers dat is.\n\nHetzelfde kan worden gezegd van menselijke culturen, die de opslag zijn van gedragsrepertoires die niet over miljarden, maar honderdduizenden jaren opeengestapeld zijn. Ze zijn een voorraad van waaruit sociale evolutie en innovatie ontstaat. Helaas waarderen wij mensen het evolutionaire potentieel van culturen minder dan dat we het potentieel van iedere genetische variatie van de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Grondeekhoorns aardeekhoorn] begrijpen. Dat komt mogelijk door het geloof in de volstrekte superioriteit van de eigen cultuur, een aspect van bijna elke cultuur.\n\nElk systeem, biologisch, economisch of sociaal, dat experimenten minacht en het ruwe materiaal van innovatie wist is op de lange termijn gedoemd op deze zeer gevarieerde planeet. \n\nHet punt van ingrijpen hier is duidelijk maar onpopulair. Het aanmoedigen van diversiteit betekent verlies van controle. \'\'\'Laat duizend bloemen bloeien en wat dan ook kan gebeuren!\'\'\'\n \nWie durft?\n\n===De doelen van het systeem===\n\nDe drang naar controle is een voorbeeld van waarom het doel van een systeem een nog krachtiger hefboompunt is dan het zelforganiserende vermogen van een systeem. \n\nAls het doel is om meer en meer van de wereld onder het regime van een centraal plansysteem te vangen—het rijk van Genghis Khan, Das dritte Reich, de People\'s Republic of China, Wal-Mart, Disney, Microsoft—dan staat alles lager in de lijst onder druk of wordt verzwakt om te voldoen aan die doelstelling, ook zelforganiserend gedrag. Alles is ondergeschikt aan de systeemdoelen.\n\nDaarom raak je niet uitgesproken over de vraag of genetische manipulatie een goede of een slechte zaak is. Zoals met alle technologieën is de uitkomst afhankelijk van het doel waarmee de stuurlui het roer hanteren. Het enige dat je kan zeggen is dat als bedrijven het hanteren om nog meer verhandelbare producten te genereren er een heel andere richting voor de evolutie wordt ingeslagen dan wat de planeet tot nu toe heeft gezien.\n\nSystemen hebben een hiërarchie van doelen. De meeste verzwakkende terugkoppellussen hebben hun eigen doelen—om het badwater op het juiste niveau te houden, om de kamertemperatuur comfortabel te houden, om voorraden op voldoende niveau te handhaven. Het zijn kleine hefboompunten. De punten met grote hefboomwerking zijn de doelstellingen van volledige systemen.\n\nMensen binnen systemen herkennen vaak niet wat de doelstelling is van het gehele systeem dat ze bedienen. De meeste bedrijven zullen waarschijnlijk zeggen dat het doel is om winst te maken, maar dat is slechts een regel, een noodzakelijke voorwaarde om mee te kunnen blijven spelen.\n\nWat is het doel van het spel? Om te groeien? Om het marktaandeel te vergroten? Om de wereld (klanten, leveranciers, toezichthouders) steeds meer onder de controle van de onderneming te brengen zodat haar activiteiten steeds meer van onzekerheid afgeschermd worden. Dat is ook het doel van een kankercel en van de hele levende bevolking. Het is alleen slecht wanneer het niet wordt tegengewerkt door hogere verzwakkende terugkoppellussen met doelen om het systeem in evenwicht te houden.\n\nHet doel van het voeren van de marktconcurrerentie dient het doel van elke onderneming om haar concurrenten te eliminieren te overtroeven. Het doel om de bevolking in evenwicht te houden en zich te ontwikkelen dient de doelstelling van elke populatie om alle middelen op te eisen voor haar eigen metabolisme te overtroeven. \n\nHet wisselen van de spelers in een systeem is een ingreep op laag niveau zolang de spelers in het zelfde oude systeem passen. De uitzondering op deze regel zit aan de top, als een enkele speler het systeemdoel kan veranderen.\n\nHet is wonderbaarlijk als—slechts zeer incidenteel—in een organisatie een nieuwe leider opstaat, een nieuw doel formuleert en zo in haar of zijn eentje het gedrag van honderden, duizenden of miljoenen perfect rationele mensen verandert. Adolf Hitler in Nazi-Duitsland en Mahatma Gandhi zijn hier twee extreme voorbeelden van.\n\nDat is ook wat Ronald Reagan deed. Niet lang voordat hij president werd, kon een president zeggen: ”Vraag niet wat de overheid voor jou kan doen, vraag wat jij kunt doen voor de overheid,” en niemand had zelfs gelachen. Reagan zei dat het doel niet is om de mensen  de regering te laten helpen en niet om de regering  de mensen te laten helpen, maar om de regering van onze nek af te krijgen.\n\nMen kan erover twisten dat grote veranderingen in het systeem hem daarmee weg lieten komen. Maar de grondigheid waarmee het gedrag sinds Reagan in de VS en zelfs de wereld is veranderd getuigt van de grote hefboomwerking van het uitspreken, herhalen en het opeisen van nieuwe systeemdoelen.\n\n===De mentaliteit of zienswijze van waaruit het systeem ontstaat===\n\nEen van de gezegden van Jay Forrester over systemen gaat alvolgt: “Het maakt niet uit hoe de fiscale wetgeving van een land is opgesteld. Er is een gemeenschappelijk idee in de hoofden van de samenleving over wat een ‘eerlijke’ verdeling van de fiscale last is. Ongeacht wat de regels zeggen zal de werkelijke verdeling van de belastingen het algemeen aanvaarde idee van ‘rechtvaardigheid’ altijd geweld aan doen, hetzij door eerlijk of oneerlijk spel, door complicaties, valsspelen, vrijstellingen of aftrekposten, of door voortdurende aanvallen op de regels.”\n\nHet gemeenschappelijke idee in de hoofden van de samenleving, de grote onuitgesproken aannames—onuitgesproken omdat ze onnodig zijn te vermelden; iedereen kent ze—vormt de diepste reeks overtuigingen van hoe de maatschappij denkt over hoe de wereld werkt. Er is een verschil tussen zelfstandige naamwoorden en werkwoorden. Mensen die minder betaald worden zijn minder waard. Groei is goed. De natuur is een onuitputtelijke voorraad van middelen die dient te worden omgezet ten behoeve van menselijke doeleinden. Evolutie is gestopt met het ontstaan van homo sapiens. Men kan land ‘bezitten’. De olievoorraden onder de noordpool zijn van mij. Dit zijn slechts enkele van de paradigmatische aannames van onze cultuur. Allemaal aannames die de mensen van andere culturen volstrekt verbluft achterlaat.\n\nParadigma\'s of zienswijzen zijn de bronnen van de systemen. Van hen komen doelen, informatiestromen, terugkoppellussen, voorraden en stromen.\n\nDe oude Egyptenaren bouwden piramides omdat ze geloofden in een hiernamaals. Wij bouwen torenflats omdat wij menen dat de ruimte in het centrum van de steden enorm waardevol is—behalve voor onoggelijke ruimten waarvan wij menen dat ze waardeloos zijn, vaak in de buurt van de diezelfde torenflats.\n\nOf het nu Copernicus of Kepler was die aantoonde dat de aarde niet het middelpunt van het universum was, of Einstein die veronderstelde dat materie en energie uitwisselbaar zijn, of Adam Smith die beweerde dat de egoïstische acties van individuele spelers in markten heerlijk bijdroegen aan het gemeenschappelijk goed.\n\nMensen die weten te in te grijpen in systemen op het niveau van een zienswijze, en daar de gevoelige snaar weten te raken, raken een hefboompunt dat systemen volledig transformeert.\n\nJe kunt zeggen dat paradigma\'s moeilijker zijn te veranderen dan elk ander aspect van een systeem, en dus dient deze post het laagst op de lijst worden geplaatst, niet het hoogst. Maar er is niets fysieks of duur of zelfs langzaam aan een paradigmaverschuiving. Bij elk individu gebeurt dit in een oogwenk. Een klik in de geest, een nieuwe manier van kijken is voldoende. \'\'\'Eureka!\'\'\' Natuurlijk verzetten individuen en samenlevingen zich tegen uitdagingen van hun paradigma, harder dan tegen elke andere vorm van verandering.\n\nDus, \'\'\'hoe kan je een paradigma veranderen?\'\'\' Thomas Kuhn, die het baanbrekende boek over de grote paradigmaverschuiving in de wetenschap schreef, heeft hierover veel te zeggen. In een notendop komt het hierop neer:\n*\'\'\'Blijf goed wijzen op de afwijkingen en storingen van het oude paradigma.\'\'\'\n*\'\'\'Kom zelf luid en duidelijk en met zekerheid vanuit het nieuwe paradigma.\'\'\'\n*\'\'\'Injecteer mensen met het nieuwe paradigma op openbare plaatsen met zichtbaarheid en kracht.\'\'\'\n*\'\'\'Werk met actieve veranderaars en met het overgrote deel van mensen met een open geest\'\'\' en verkwist geen met reactionairs.\n\nSysteemmensen zeggen dat één manier om een paradigma te veranderen is om een model van een systeem te maken dat je buiten het systeem plaatst en je zo dwingt om de ogen te openen en met een {{frisse blik}} het geheel te zien. Systeemmensen zeggen dat omdat hun eigen paradigma\'s op die manier zijn gewijzigd.\n\n===De kracht om paradigma\'s te overstijgen===\n\nOm waarheidsgetrouw en volledig zijn is er nog een nabrander.\n\nDe hoogste hefboomwerking van alles is om je niet te verbinden met de arena van paradigma\'s en je te beseffen dat geen enkele paradigma ‘waar’ is. Zelfs die paradigma\'s die jouw zoete comfortabele wereldbeeld vormen geven een zeer beperkt inzicht in een immens en fantastisch universum.\n\nOp buikniveau snap je het paradigma dat er paradigma\'s zijn, en je snapt dat datzelf een paradigma is. Dat inzicht is fantastisch grappig. Het is jezelf verliezen in niet-weten.\n\nMensen die zich vastklampen aan paradigma\'s (en dat doet bijna iedereen) werpen één blik in de ruime mogelijkheid dat alles wat we denken gegarandeerd onzin is en fietsen vervolgens angstig voor die onzekerheid en snel in de tegenovergestelde richting. Toch zit er geen kracht, geen controle, zelfs geen bestaansreden, laat staan handelen, in de ervaring dat er geen zekerheid is in welk wereldbeeld dan ook. Maar iedereen die voor een moment of voor een mensenleven heeft gespeeld met dat idee ziet het als een basis voor radicale zelfstandigheid en gelijkwaardigheid.\n\nAls er geen waar paradigma is, kies er dan een die bijdraagt aan de verwezenlijking van jouw doel. Als je geen idee hebt waar je een doel kunt vinden, stem dan af op het universum of op jouw favoriete godheid, en luister ernaar en doe zijn, haar of ‘hets’ wil, want die is veel beter geïnformeerd dan de jouwe.\n\nTerug van het sublieme naar het belachelijke, van verlichting naar waarschuwingen. Er is nog zoveel dat moet worden gezegd om deze lijst te kwalificeren. Het is een voorlopige lijst en de volgorde is glibberig. Er zijn uitzonderingen op elk punt. Laat de lijst sudderen in je bovenbewustzijn. Loop op en neer door de lijst, pas hefboompunten toe waar je ze kan vinden. Hoe hoger het hefboompunt in de lijst staat, hoe meer het systeem zich verzet tegen haar verandering—dat is de reden waarom samenlevingen echt verlichte wezens proberen uit te wissen. \n\nEr zijn geen goedkope kaartjes voor systeemveranderingen. Je moet er aan werken, of dat nou betekent dat je een systeem nauwgezet moet analyseren of een paradigma rigoureus moet afgooien. Uiteindelijk lijkt het erop dat het hefboomeffect minder te maken heeft met het duwen van hefbomen dan met gedisciplineerd denken gecombineerd met strategisch, diep en wild loslaten.\n\n===Op naar een briljanten millennium===\nOnze regeringen en bedrijven blijven verstrikt hangen in het draaien aan kranen, drukken op knoppen en schonen van afvoerputten. Tijd voor een {{frisse blik}}—een paradigmaverschuiving—en een nieuw {{vurig verlangen}} naar de zee. \n\nDe ongeloofwaardig eenvoudige edoch extreem effectieve systeemoplossingen uit de huidige financiële crisis zijn al door velen verzonnen—[[de rijken rijker en de armen rijken]].\n\nOnze financiële infrastructuur is ondertussen—afgezien van de eurobiljetten en -munten—volledig digitaal,. Geld wordt informatie en informatie wordt geld. Ons financiële en monetaire systeem is volledig vormgegeven met software. En software is, de naam zegt het al, zachte en kneedbare waar.\n\nDus in tegenstelling tot fysieke infrastructuur zoals gebouwen en wegen en leidingen is het aapassen van onze financiële infrastructuur relatief gezien een eitje. Het veranderen van parameters, aanbrengen van effectieve terugkoppellussen en toevoegen of aanpassen van buffers in het financiële systeem en het bepalen van nieuwe doelen dus ook. Het is niet een kwestie van van kunnen, \'\'\'het is een kwestie van willen!\'\'\'\n\nSchrijf je {{dagdroom}}: Ik wil leven in een land dat… (vervang ‘land’ door gezin, buurt, wijk, dorp, plaats, stad, regio, organisatie, provincie, land, werelddeel, wereld). Verzamel het {{zielsprofiel}} van geestverwanten. Inspireer, groei en koester {{1.000 echte fans}}.\n\nTijd voor ecosofische wetswijzigingen en [[slimme spirituele software]]?!\n\n\'\'\'¥€$ WE CAN!\'\'\'\n\nVrij naar \'\'[http://www.developerdotstar.com/mag/articles/places_intervene_system.html Places to Intervene in a System]\'\' door [http://en.wikipedia.org/wiki/Donella_Meadows Donella Meadows].\n\n','Systeeminterventiepunten',0,'','inherit','open','open','','505-revision','','','2009-03-02 20:26:23','2009-03-02 19:26:23','',505,'http://aardbron.nl/505-revision/',0,'revision','',0),(507,2,'2009-03-02 20:29:22','2009-03-02 19:29:22','<a href=\"http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/slimme-spirituele-software-vista.png\"><img src=\"http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/slimme-spirituele-software-vista.png\" alt=\"slimme-spirituele-software-vista\" title=\"slimme-spirituele-software-vista\" width=\"500\" class=\"alignnone size-full wp-image-523\" /></a>\r\n\r\nComputers zijn heel dom. Maar ze zijn wel heel snel dom. En ze worden daar steeds beter in. Het wordt tijd dat we die schijnbaar onuitputtelijke kracht meer in gaan zetten om de kwaliteit van ons leven te verbeteren.\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nDe software die wij elke dag bewust en onbewust gebruiken dient slimmer te worden. Zodra deze software beter om kan gaan met de \'\'\'betekenis\'\'\' (semantiek) van gegevens, en dus slimmer is, kan zij ons \'\'\'beter begrijpen\'\'\' en zich beter aanpassen aan ons in plaats van andersom. Tegelijkertijd verbetert slimme software de communicatie tussen mensen onderling. En betere communicatie tussen mensen leidt in de meeste gevallen tot meer begrip en daardoor weer tot een betere wereld.\r\n\r\nEn als die software beter om kan gaan met de betekenis van gegevens, kan zij in potentie onderling ook beter communiceren en verstaat het ene stukje software het andere beter. Ook hier leidt dit uiteindelijk tot een betekenisvollere informatie en software onderlaag die ons mensen nog beter van dienst kan zijn.\r\n\r\n===Don\'t make me think!===\r\n\r\nDe bottom-line van goede software wordt kort en krachtig samengevat door Steve Krug\'s eerste wet van bruikbaarheid: Don\'t make me think! Het is zijn allesoverkoepelende principe, de ultieme test om te beoordelen of iets werkt of niet. Het betekent dat een systeem met menselijke maat \'\'\'zelfverklarend\'\'\' moet zijn. Zonneklaar. Doorzichtig. Ik moet in staat zijn in een keer te snappen, waar het voor is of hoe het te gebruiken, zonder enige moeite te verspillen om er over na denken.\r\n\r\nDit is in harmonie met Donald Norman\'s \'\'\'perceived affordance\'\'\' en \'\'\'emotional design\'\'\'. Norman gebruikt het computerscherm als voorbeeld. Het scherm heeft de \"perceived affordance\" om dingen aan te wijzen. Maar als het geen aanraakscherm is, heeft het aanwijzen geen effect. PDA\'s hebben allemaal een aanraakscherm, en mensen gebruiken dat ook zonder er bij na te denken. Merk op dat bij een traditioneel computerscherm heeft het aanwijzen van dingen op het scherm zeker nut heeft bij communicatie tussen meerdere personen.\r\n\r\n===IT: onbalans tussen IQ en EQ===\r\n\r\nIT, Informatie Technologie, wordt hoofdzakelijk gemaakt door hoog-intelligente mensen. Mensen met een hoog IQ die er voor doorgeleerd hebben. En dat is te merken ook. De EQ, Emotional Intelligence, ontbreekt vaak in ernstige mate. De \'C\' van \'\'\'communicatie\'\'\'&mdash;gemeenschappelijkheid&mdash;mist. IQ en EQ zijn in de IT volledig in onbalans. Vandaar dat wijlen Douglas Adams terecht zegt: \"\'\'\'Technology is something that does not work yet\'\'\'.\".\r\n\r\nZodra wij IT-systemen groeien waarbij we elementen uit Stephen Covey\'s \"7 Habits for Highly Efffective People\" vanaf het begin inbouwen gaat het al beter. Het toevoegen van \"\'\'\'Be proactive\'\'\'\" en \"\'\'\'Seek first to understand, then to be understood\'\'\'.\" zijn al een grote stap in de goede richting. Verplaats je als ontwerper en bouwer in de software en doe je uiterste best om vanuit die positie met jouw gebruiker, de mens aan de andere kant, te communiceren. Probeer hem of haar in te voelen, te begrijpen. Moet je eens kijken hoe veel beter het resultaat straks is. Het leeft gewoon meer.\r\n\r\nHet primaire doel van een IT-systeem moet het succesvol maken van haar gebruiker zijn. Dan verwerft de ontbrekende \'C\' van communicatie zich ook weer een terechte plek in het acronym ICT.\r\n\r\n===Biologisch organische architectuur===\r\n\r\nWelke (IT- of software-) architectuur hoort bij oplossingen met menselijke maat? Afgaand op de natuur, Stuart Kauffman\'s \"At Home in the Universe\" over \'\'\'emergent complex systems\'\'\' en \'\'\'evolutionary computing\'\'\', Christopher Alexander\'s \"Timeless Way of Building\", en zijn lijvige vierluik \"\'\'\'[[The Nature Of Order]]\'\'\'\", en bewezen door het Internet, het Web, Grid Computing en meer en meer door Social Networks, lijkt de oplossing niet te liggen in \"de architectuur\".\r\n\r\n\'\'\'Architectuur is een chaordisch emergent fenomeen\'\'\'. Ze ontstaat door de samenwerking en interactie tussen haar spelers. De \"architectuur\" in elk systeem wordt gevormd door een aantal zeer basale en primitieve regels van waaruit het systeem groeit. De kunst is dus ook niet zozeer een architectuur te ontwerpen en vervolgens het systeem te bouwen. De kunst zit hem in het definieren van een aantal basiselementen, de beginselen en de \"protocollen\" daartussen, en de wijze van evolutie (mutatie, kruisen). Kunnen we dat, dan kunnen we de meest natuurlijke en harmonieuze systemen groeien. En dan kunnen we ons volgens Alexander afvragen welke systeem meer leeft en dus een hogere menselijke maat heeft.\r\n','Slimme spirituele software',0,'','publish','open','open','','slimme-spirituele-software','','','2009-03-03 12:05:00','2009-03-03 11:05:00','',0,'http://aardbron.nl/?p=507',0,'post','',2),(508,2,'2009-03-02 20:28:55','2009-03-02 19:28:55','Computers zijn heel dom. Maar ze zijn wel heel snel dom. En ze worden daar steeds beter in. Het wordt tijd dat we die schijnbaar onuitputtelijke kracht meer in gaan zetten om de kwaliteit van ons leven te verbeteren.\n\n<!--more-->\n\nDe software die wij elke dag bewust en onbewust gebruiken dient slimmer te worden. Zodra deze software beter om kan gaan met de \'\'\'betekenis\'\'\' (semantiek) van gegevens, en dus slimmer is, kan zij ons \'\'\'beter begrijpen\'\'\' en zich beter aanpassen aan ons in plaats van andersom. Tegelijkertijd verbetert slimme software de communicatie tussen mensen onderling. En betere communicatie tussen mensen leidt in de meeste gevallen tot meer begrip en daardoor weer tot een betere wereld.\n\nEn als die software beter om kan gaan met de betekenis van gegevens, kan zij in potentie onderling ook beter communiceren en verstaat het ene stukje software het andere beter. Ook hier leidt dit uiteindelijk tot een betekenisvollere informatie en software onderlaag die ons mensen nog beter van dienst kan zijn.\n\n==Don\'t make me think!==\n\nDe bottom-line van goede software wordt kort en krachtig samengevat door Steve Krug\'s eerste wet van bruikbaarheid: Don\'t make me think! Het is zijn allesoverkoepelende principe, de ultieme test om te beoordelen of iets werkt of niet. Het betekent dat een systeem met menselijke maat \'\'\'zelfverklarend\'\'\' moet zijn. Zonneklaar. Doorzichtig. Ik moet in staat zijn in een keer te snappen, waar het voor is of hoe het te gebruiken, zonder enige moeite te verspillen om er over na denken.\n\nDit is in harmonie met Donald Norman\'s \'\'\'perceived affordance\'\'\' en \'\'\'emotional design\'\'\'. Norman gebruikt het computerscherm als voorbeeld. Het scherm heeft de \"perceived affordance\" om dingen aan te wijzen. Maar als het geen aanraakscherm is, heeft het aanwijzen geen effect. PDA\'s hebben allemaal een aanraakscherm, en mensen gebruiken dat ook zonder er bij na te denken. Merk op dat bij een traditioneel computerscherm heeft het aanwijzen van dingen op het scherm zeker nut heeft bij communicatie tussen meerdere personen.\n\n==IT: onbalans tussen IQ en EQ==\n\nIT, Informatie Technologie, wordt hoofdzakelijk gemaakt door hoog-intelligente mensen. Mensen met een hoog IQ die er voor doorgeleerd hebben. En dat is te merken ook. De EQ, Emotional Intelligence, ontbreekt vaak in ernstige mate. De \'C\' van \'\'\'communicatie\'\'\'&mdash;gemeenschappelijkheid&mdash;mist. IQ en EQ zijn in de IT volledig in onbalans. Vandaar dat wijlen Douglas Adams terecht zegt: \"\'\'\'Technology is something that does not work yet\'\'\'.\".\n\nZodra wij IT-systemen groeien waarbij we elementen uit Stephen Covey\'s \"7 Habits for Highly Efffective People\" vanaf het begin inbouwen gaat het al beter. Het toevoegen van \"\'\'\'Be proactive\'\'\'\" en \"\'\'\'Seek first to understand, then to be understood\'\'\'.\" zijn al een grote stap in de goede richting. Verplaats je als ontwerper en bouwer in de software en doe je uiterste best om vanuit die positie met jouw gebruiker, de mens aan de andere kant, te communiceren. Probeer hem of haar in te voelen, te begrijpen. Moet je eens kijken hoe veel beter het resultaat straks is. Het leeft gewoon meer.\n\nHet primaire doel van een IT-systeem moet het succesvol maken van haar gebruiker zijn. Dan verwerft de ontbrekende \'C\' van communicatie zich ook weer een terechte plek in het acronym ICT.\n\n==Biologisch organische architectuur==\n\nWelke (IT- of software-) architectuur hoort bij oplossingen met menselijke maat? Afgaand op de natuur, Stuart Kauffman\'s \"At Home in the Universe\" over \'\'\'emergent complex systems\'\'\' en \'\'\'evolutionary computing\'\'\', Christopher Alexander\'s \"Timeless Way of Building\", en zijn lijvige vierluik \"\'\'\'[[The Nature Of Order]]\'\'\'\", en bewezen door het Internet, het Web, Grid Computing en meer en meer door Social Networks, lijkt de oplossing niet te liggen in \"de architectuur\".\n\n\'\'\'Architectuur is een chaordisch emergent fenomeen\'\'\'. Ze ontstaat door de samenwerking en interactie tussen haar spelers. De \"architectuur\" in elk systeem wordt gevormd door een aantal zeer basale en primitieve regels van waaruit het systeem groeit. De kunst is dus ook niet zozeer een architectuur te ontwerpen en vervolgens het systeem te bouwen. De kunst zit hem in het definieren van een aantal basiselementen, de beginselen en de \"protocollen\" daartussen, en de wijze van evolutie (mutatie, kruisen). Kunnen we dat, dan kunnen we de meest natuurlijke en harmonieuze systemen groeien. En dan kunnen we ons volgens Alexander afvragen welke systeem meer leeft en dus een hogere menselijke maat heeft.\n\n{{succes en plezier}}\n\n\'\'[[Smart Spiritual Software|ook beschikbaar in Engels]]\'\'\n\n','Slimme spirituele software',0,'','inherit','open','open','','507-revision','','','2009-03-02 20:28:55','2009-03-02 19:28:55','',507,'http://aardbron.nl/507-revision/',0,'revision','',0),(510,2,'2009-03-02 20:26:43','2009-03-02 19:26:43','Mensen die systeemanalyse doen hebben een diep geloof in zogenaamde hefboompunten. Hefboompunten zijn plekken in een complex systeem—een menselijk lichaam, een onderneming, een organisatie, een economie, een samenleving, een ecosysteem—waar een kleine verschuiving in één ding grote veranderingen in de rest kan veroorzaken. Acupunctuurpunten voor systemen zeg maar.\r\n\r\nDe systeemgemeenschap heeft veel erfgoed over hefboompunten. Degenen die door de grote [http://nl.wikipedia.org/wiki/Jay_Forrester Jay Forrester] van het MIT getraind zijn hebben een van zijn favoriete verhalen in zich opgenomen. “Mensen weten intuitief wat hefboompunten zijn. Telkens als ik weer een bedrijf geanalyseerd heb en een hefboompunt heb uitgeplozen blijkt terug bij het bedrijf dat \'\'\'iedereen het hefboompunt in de verkeerde richting duwt\'\'\'!”\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nHet klassieke voorbeeld van die intuïtie met terugwerkende kracht was Forrester\'s eerste model van de wereld. Forrester werd door de Club van Rome gevraagd te laten zien hoe de grote mondiale problemen—armoede en honger, vernietiging van het milieu, uitputting van hulpbronnen, stedelijke achteruitgang en werkloosheid—zijn verwant en hoe ze kunnen worden opgelost.\r\n\r\nForrester kwam met een duidelijk hefboompunt: \'\'\'groei\'\'\'. Zowel de bevolkingsgroei als de economische groei. De kosten van groei—zoals armoede, honger en vernietiging van het milieu—de hele lijst van problemen proberen we op te lossen met groei! De wereldleiders zijn terecht gefixeerd op de economische groei als hét antwoord op bijna alle problemen, maar ze duwen met al hun kracht in de verkeerde richting. \r\n\r\n\'\'\'Tegennatuurlijk\'\'\'—Forrester\'s woord om complexe systemen te beschrijven. De systeemanalisten komen niet met snelle of eenvoudige formules voor het vinden van een hefboompunten. Onze tegennatuurlijkheden zijn niet zo goed ontwikkeld. Geef ons een paar maanden of jaren en we modelleren het systeem en zoeken het uit. Wij weten uit bittere ervaring dat wanneer we hefboompunten het systeem ontdekken, \'\'\'vrijwel niemand ons zal geloven\'\'\'.\r\n\r\nHeel frustrerend. Stel je eens voor dat je in een vergadering over het nieuwe mondiale handelsregime zit—[http://nl.wikipedia.org/wiki/Noord-Amerikaanse_Vrijhandelsovereenkomst NAFTA], [http://nl.wikipedia.org/wiki/GATT GATT] en de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Wereldhandelsorganisatie Wereldhandelsorganisatie]. Hoe meer je hoort, hoe meer je van binnen gaat sudderen. “Dit is een \'\'\'enorm nieuw stelsel\'\'\' dat de mensen uitvinden!” hoor je jezelf zeggen. “Ze hebben niet het geringste idee hoe het systeem zich zal gedragen,” zeg je tegen jezelf terug. “Het hefboomt het systeem compleet in de verkeerde richting—\'\'\'groei, groei en nog eens groei, tegen elke prijs\'\'\'! En de maatregelen waar deze aardige mensen het over hebben—kleine aanpassingen aan parameters en slappe verzwakkende terugkoppellussen—zijn ronduit \'\'\'zwak\'\'\'!”\r\n\r\nPlotseling, zonder helemaal te weten wat er gebeurt, sta je op en loop je naar de flip-over, sla je een schone pagina op en schrijf je: “Plaatsen om te in te grijpen in een systeem,”, gevolgd door negen punten:\r\n#\'\'\'Getallen\'\'\'—subsidies, belastingen, normen.\r\n#\'\'\'Voorraden en stromen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Informatiestromen\'\'\'.\r\n#De \'\'\'regels van het systeem\'\'\'—prikkels, straffen, beperkingen.\r\n#De \'\'\'kracht van zelforganisatie\'\'\'.\r\n#De \'\'\'doelen van het systeem\'\'\'.\r\n#De \'\'\'mentaliteit\'\'\' of het \'\'\'paradigma\'\'\', van waaruit de doelstellingen, zelforganisatie, regels, informatiestromen, terugkoppelstructuren, voorraden en stromen ontstaan. \r\n\r\nIedereen in de vergadering knippert verrast met de ogen, waaronder jijzelf. “Dat is brilliant!\" ademt iemand. “Huh?” zegt iemand anders. Je beseft dat je veel uit hebt te leggen.\r\n\r\nPlaats de lijst in een context van bescheidenheid voordat je erdoor heen gaat en de vertaling van het jargon, de voorbeelden en uitzondering tot je door laat dringen. Decennia van grondige analyse van veel verschillende soorten systemen is al door veel slimme mensen  gedaan. Maar complexe systemen zijn, nou, complex. Het is gevaarlijk om erover te generaliseren. Wat je gaat lezen is niet een recept voor het vinden van hefboompunten. Veeleer is het een uitnodiging om meer in het algemeen na te denken over systeemveranderingen. Daarom voel je hefboompunten wel intuïtief aan maar zet je ze vaak omgekeerd in.\r\n\r\n===Getallen===\r\n\r\nGetallen—‘parameters’ in systeemjargon—bepalen hoeveel en hoe snel je aan welke kraan dient te draaien voor een bepaald effect. Misschien draait de kraan moeilijk, dus duurt het een tijdje voordat het water voldoende stroomt. Misschien is de afvoer geblokkeerd en staat daardoor slechts een kleine stroom toe, ongeacht hoe hard de kraan stroomt. Misschien levert de kraan de kracht van een brandslang.\r\n\r\nStuk voor stuk overwegingen over getallen, parameters. Getallen die soms hard en onveranderbaar ingebakken zijn in het systeem. Getallen die echter voor velen van ons de meeste geliefde interventiepunten zijn.\r\n\r\nKijk maar eens naar de staatschuld. De staatschuld is een negatieve badkuip, een geldgat. De snelheid waarmee deze put zich verdiept is het jaarlijkse tekort. Fiscale inkomsten maken de put ondieper, de overheidsuitgaven juist weer dieper.\r\n\r\nDe politiek en de minister president debatteren eindeloos over de vele parameters en het openen en sluiten van de honderden tapkraantjes en draaiknoppen van inkomsten en putten en afvoer van uitgaven van de belastingen.\r\n\r\nAangezien deze kranen en riolering zijn aangesloten op de kiezers, zijn dit allemaal politiek geladen parameters. Maar, ondanks al dat vuurwerk, en ongeacht welke partij verantwoordelijk is, wordt het geldgat alsmaar groter en groter en verandert alleen maar snelheid waarmee de put dieper wordt. \r\n\r\nDe hoeveelheid grond die wij gereserveerd hebben voor natuurbeheer. Het minimumloon. Hoeveel we uitgeven aan aids of de JSF. De vergoeding voor de dienstverlening van jouw bank die van je rekening afgeschreven wordt. Dit zijn allemaal getallen, aanpassingen van tapkranen en afvoerputten.\r\n\r\nHetzelfde geldt voor het aanemen en ontslaan van mensen. Verschillende handen op de kranen verschillen in het tempo en intensiteit waarmee zij zich veranderen, maar als het dezelfde oude tapkranen zijn die deel uitmaken van hetzelfde systeem, waar volgens dezelfde informatie en regels en doelstellingen aan gedraaid wordt, zal het systeem niet veranderen.\r\n\r\nJanPeter Balkenende draait anders aan de geldkranen dan Wouter Bos, maar het lost het probleem niet op. Wat dat betreft lijken ze als twee druppels water op elkaar.\r\n\r\nGetallen staan onderaan de lijst van hefboompunten. Gerommel in de marge. Het regelen van de dekstoelen op de Titanic. Waarschijnlijk gaat vijfennegentig procent van onze aandacht en energie uit naar getallen. Veel energie met een zwak effect.\r\n\r\nNiet dat parameters niet belangrijk zijn, ze kunnen dat zeker zijn, vooral op de korte termijn en voor de persoon die midden in de stroom staat. Maar \'\'\'paramaters veranderen zelden gedrag\'\'\'. Als het systeem piepend en krakend blijvend tot stilstand komt kunnen parameterwijzigingen het zelden weer starten. Als het systeem woest en variabel is stabiliseert het draaien aan de knoppen het systeem vaak niet. Als het systeem eenmaal buiten je controle groeit remmen parameters het niet af.\r\n\r\nWelke maximum we ook op campagnebijdragen zetten, het schoont de politiek niet op. Meer uitgeven aan politie laat de criminaliteit niet verdwijnen. Het gehannes met de rente door de banken laat de bedrijfscycli niet verdwijnen. Dat vergeten we altijd tijdens oplevingen terwijl we telkens weer geschokt zijn door achteruitgang.\r\n\r\nEr zijn echter ook kritische uitzonderingen. Getallen krijgen een hefboomeffect wanneer zij waarden bereiken die dient als aftrap van een van de punten hoger op deze lijst. \r\n\r\nRentevoeten of geboortecijfers besturen de winsten rond versterkende terugkoppellussen. Systeemdoelen zijn parameters die grote verschillen kunnen maken. Soms komt een systeem op de rand van chaos waarbij de kleinste verandering van een parameter het systeem van orde naar wilde wanorde kan drijven.\r\n\r\nWaarschijnlijk is de \'\'\'meest kritische soort van getallen de lengte van de vertraging\'\'\' in een terugkoppelcircuit.\r\n\r\nHerinner je je die badkuip op de vierde verdieping met de boiler in de kelder? In een oude hotels kom je die nog wel eens tegen. En het hoeft niet eens een bad met bufferend vermogen te zijn, een douche doet het ook al. Draai aan de kraan en pas na een minuut reageert de temperatuur van het water. Raad maar eens hoe die douche zich gedraagt. Inderdaad—je slingert van warm naar koud en weer terug naar heet en doorspekt het met krachttermen.\r\n\r\nVertragingen in verzwakkende terugkoppellussen veroorzaken schommelingen en trillingen in het systeem. Als je een systeem probeert aan te passen aan jouw doel maar je ontvangt slechts vertraagd informatie over de toestand van het systeem schiet je door en schiet je tekort.\r\n\r\nHetzelfde geldt als je gegevens op tijd zijn maar je reactie niet. Er zijn bijvoorbeeld meerdere jaren nodig voor de bouw van een elektriciteitscentrale en zo\'n centrale gaat vervolgens ongeveer dertig jaar mee. Deze vertragingen maken het onmogelijk om precies het juiste aantal centrales te bouwen voor de levering van een snel veranderende vraag. \r\n\r\nZelfs met een enorme inspanning op prognoses kampt bijna de hele elektriciteitsindustrie in de wereld met lange schommelingen tussen overcapaciteit en ondercapaciteit. Een systeem met vertragingen op lange termijn kan onmogelijk reageren op korte termijn veranderingen. Daarom functioneert een systeem met een massale en centrale planning— zoals de Sovjet-Unie of General Motors—noodzakelijkerwijs slecht.\r\n\r\n\'\'\'Een vertraging in een terugkoppelproces is doorslaggevend voor de systeemtoestand dat het terugkoppelcircuit probeert te besturen, relatief ten opzichte van de mate van verandering\'\'\' zoals groei, fluctuatie of verval.\r\n\r\nVertragingen die te kort zijn veroorzaaken overreactie en schommelingen die worden versterkt door het springerige gedrag van het antwoord.\r\n\r\nVertragingen die te lang zijn veroorzaken gedempte, aanhoudende of exploderende schommelingen, afhankelijk van hoe veel te lang. In het extreme veroorzaken ze chaos, en, vaak kort daarna, de dood.\r\n\r\nLoopt het systeem door vertragingen in terugkoppellussen de drempel over naar het gebied buiten haar eigen regelbereik, een kritische grens, dan is er geen houden meer aan en ontstaat vaak onherstelbare schade en ineenstorting.\r\n\r\nVertragingduur kan een belangrijk hefboompunt zijn, ware het niet dat vertragingen in het systeem vaak niet makkelijk te veranderen zijn. De dingen duren zo lang als ze duren. Je kan niet veel doen aan de bouwtijd van een belangrijk bouwwerk, de ontwikkeling van een kind of de groei van een bos.\r\n\r\nHet is meestal makkelijker om de \'\'mate\'\' van verandering te dempen door versterkende terugkoppellussen in te zetten waardoor de terugkoppelvertraging tot minder problemen zal leiden en het systeem binnen haar veilige bereik kan bewegen. \r\n\r\nKritische getallen zijn helemaal niet zo algemeen als mensen denken dat ze zijn. De meeste systemen hebben zich ontwikkeld of zijn ontworpen om buiten het gevoelige bereik van hun parameters te blijven. In de meeste gevallen zijn de getallen niet de moeite van al ons zweet waard.\r\n\r\n===Voorraden en stromen===\r\n\r\nDe structuur van het sanitair en de riolering en de voorraden en stromen en hun fysieke arrangement kunnnen een enorm effect hebben op hoe een systeem werkt. \r\n\r\nToen het Hongaarse wegennet zo werd aangelegd dat al het verkeer dat van de ene naar de andere kant van het land door centraal Boedapest moest passeren, bepaalde dat de luchtvervuiling en verkeersvertragingen.  Geen roetfilter, verkeerslicht of snelheidsbeperking kon daar tegen op. De enige manier om een systeem dat verkeerd is aangelegd te herstellen is om het opnieuw te bouwen, als je daartoe in staat bent.\r\n\r\nVaak ben je daar niet toe in staat omdat fysieke bouw nou eenmaal een trage en dure vorm van verandering is. Sommige voorraad- en stroomstructuren zijn gewoon onveranderbaar.\r\n\r\nDe deining die de babyboomgeneratie in de bevolking veroorzaakt levert eerst druk op het basisschoolsysteem, dan op het middelbaar onderwijs, de hogere scholen en de universiteiten, dan op de werkgelegenheid en huisvesting, en nu zijn we naarstig op zoek naar de ondersteuning van haar pensioen. Ondanks haar volledige voorspelbaarheid laten we ons er toch door verrassen. Regeren is vooruitzien?\r\n\r\nAan de babyboom is niet veel te doen. Vijfjarigen worden nou eenmaal zesjarigen en vierenzestigjarigen worden vijfenzestigjarigen. Voorspelbaar en niet te stoppen. Hetzelfde kan worden gezegd voor de levensduur van destructieve CFK-moleculen in de ozonlaag, voor de snelheid waarmee verontreinigingen uit grondwaterlagen gewassen worden, en voor het feit dat het  tien tot twintig jaar duurt totdat een inefficiënt wagenpark afgeschreven is.\r\n\r\nHet mogelijke uitzonderlijke hefboompunt is hier de omvang van de voorraden of buffers. Stel je eens een grote badkuip voor, met trage in- en uitstroom. Pak er nu eens een met kleine en snelle stromen. Dat is het verschil tussen een meer en een rivier. Je hoort veel vaker van katastrofale overstromingen van een rivier dan van katastrofale overstromingen van een meer omdat voorraden die groot  zijn in verhouding tot hun stromen stabieler zijn dan kleine. Een grote, stabiliserende voorraad is een buffer.\r\n\r\nDe stabiliserende kracht van buffers is de reden waarom je geld op de bank zet in plaats van te leven van het wisselgeld in je zak. Daarom houden winkels voorraad in plaats van nieuwe voorraad te bestellen zodra klanten de oude voorraad mee de deur uit nemen. Het is de reden waarom we van een bedreigde soort meer dan de minimum fokpopulatie dienen te hebben. De grond in het oosten van de VS is gevoeliger voor zure regen dan de grond in het westen omdat zij hebben geen grote buffers van calcium hebben die het zuur neutraliseert.\r\n\r\nJe kunt een systeem vaak stabiliseren door een buffer aan te brengen of de capaciteit van een bestaande buffer te vergroten. Maar als een buffer te groot is wordt het systeem inflexibel. Dan reageert te traag en we hebben gezien welk nadelig effect vertragingsduur op het systeem als geheel heeft.\r\n\r\nBedrijven hebben ‘just-in-time’ voorraden uitgevonden omdat af en toe kwetsbaar zijn voor schommelingen of verstoringen goedkoper is dan bepaalde, constante voorraadkosten, en omdat kleine tot verdwijnende voorraden een flexibeler response op de veranderende vraag toestaan. \r\n\r\nEr is een, soms magisch, hefboomeffect door het veranderen van de grootte van een buffer. Maar buffers zijn meestal fysieke dingen en daarom niet makkelijk te veranderen. \r\n\r\nHet absorptievermogen voor zuur van de bodem in het oosten is geen hefboom voor het verlichten van schade door zure regen. De opslagcapaciteit van een dam is letterlijk in beton gegoten.\r\n\r\nFysieke structuur is van cruciaal belang in een systeem, maar de hefboompunten zitten in de eerste plaats een goed ontwerp. Nadat de structuur gebouwd is zit de hefboomwerking in het begrip van de beperkingen, knelpunten en het veilige bereik van het systeem waarmee we ons kunnen onthouden van fluctuaties of expansies die haar bereik overbelasten.\r\n\r\n===Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen===\r\n\r\nNu verschuiven we van het fysieke deel van het systeem naar de informatieve en besturingsdelen waar meer invloed mee kan worden uitgeoefend. De natuur evolueert ‘als vanzelf’ de verzwakkende terugkoppelingen en wij mensen vinden ze uit om de systeemtoestand binnen veilige grenzen te houden.\r\n\r\nEen thermostaatlus is het klassieke voorbeeld. Het doel ervan is om de systeemtoestand met de naam ‘kamertemperatuur’ redelijk constant op een gewenst niveau te houden. Elke verzwakkende terugkoppellus heeft een doel nodig—de instelling van de thermostaat—een meet- en signaleringsapparaat dat afwijkingen van het doel detecteert—de thermostaat—, en een reactiemechanisme—de kachel en/of airco, ventilatoren, warmteleidingen, gas, en zo voort.\r\n\r\nEen complex systeem heeft meestal vele verzwakkende terugkoppellussen die het in kan zetten zodat het zichzelf onder verschillende omstandigheden en prikkels kan corrigeren. Sommige van die lussen zijn mogelijk een groot deel van de tijd inactief—zoals het noodkoelsysteem in een kerncentrale, of je vermogen om om je lichaamstemperatuur op peil te houden door te zweten (afkoeling) of rillen (opwarming).\r\n\r\nEen van de grote fouten die we maken is om deze noodmechanismen te verwijderen omdat ze niet vaak gebruikt worden en ze daardoor onnodig kostbaar lijken. Als we dit doen zien we hier op de korte termijn geen effect van. Op de lange termijn versmallen we echter het bereik van de overlevingsruimte van het systeem. \r\n\r\nEen van de meest hartverscheurende manieren waarop we dit doen is door inbreuk te maken op de habitats van bedreigde soorten. Een andere is de inbreuk op onze eigen tijd voor rust, recreatie, socialisatie en meditatie.\r\n\r\nDe ‘kracht’ van een verzwakkende lus—haar vermogen om de haar toegewezen voorraad op of in de buurt van het doel te houden—hangt af van de combinatie van álle parameters en verbindingen: de nauwkeurigheid en snelheid van haar bewaking, de snelheid en kracht van de respons, de directheid en grootte van de corrigerende stromen. \r\n\r\nHier kunnen hefboompunten zijn. Neem markten bijvoorbeeld. De verzwakkende terugkoppelsystemen in vrije markten kunnen inderdaad wonderen van zelfcorrectie zijn als de prijzen variëren om vraag en aanbod in balans te houden—hefboompunten die allesbehalve aanbeden worden door economen. Hoe meer de prijs—het centrale signaal aan zowel producenten als consumenten—transparant, ondubbelzinnig, tijdig en waarheidsgetrouw is, hoe soepeler de markten opereren.\r\n\r\nPrijzen die de volledige kosten weerspiegelen zullen de consument meedelen hoeveel ze zich daadwerkelijk kan en wil veroorloven en zullen efficiënte producenten belonen. \r\n\r\nBedrijven en overheden worden levensbedreigend aangetrokken tot het hefboompunt van de prijs en ze duwen haar met zijn allen in de verkeerde richting met subsidies, herstel, externaliteiten, belastingen en andere vormen van verwarring. De échte hefboom is om ze juist te verhinderen dit te doen. Vandaar het mededinginsrecht, de Reclame Code Commissie, pogingen tot internalisering van kosten (zoals belasting op vervuiling), de verwijdering van perverse subsidies en andere manieren van nivellering marktplaatsen.\r\n\r\nDe kracht van een verzwakkende terugkoppellus is belangrijk, relatief ten opzichte van het effect waarvoor het is ontworpen om te corrigeren. Als het effect in sterkte toeneemt dienen de terugkoppelingen ook in sterkte toe te nemen.\r\n\r\nEen thermostaat kan werken op een koude winterse dag—maar open alle ramen en het corrigerend vermogen zal falen. Democratie werkte beter vóór de komst van de hersenspoelende macht van gecentraliseerde massacommunicatie. Traditionele controles op de visserij waren voldoende totdat radar, drijfnetten en andere technologieën het voor een klein aantal spelers mogelijk maakten om de vis relatief moeiteloos uit te roeien. De macht van een grote industrie vraagt om de controlerende macht van een grote overheid. Een mondiale economie maakt een globale overheid noodzakelijk.\r\n\r\nZo maar wat andere voorbeelden van het versterken van verzwakkende terugkoppellussen ter verbetering van de zelfcorrigeren capaciteiten van een systeem: preventieve medicijnen; beweging en een goede voeding van het lichaam ter versterking van het weerstandsvermogen tegen ziekte; integrale plaagbestrijding door stimulering van juist de natuurlijke vijanden van gewasplagen; een open overheid om de geheimhoudingsplicht van de regering te verminderen; de bescherming van klokkenluiders; vergoedingen voor aarde toegevoegde waarde; belasting op vervuiling; en prestatie-obligaties om de geëxternaliseerde publieke kosten van particuliere uitkeringen te herwinnen.\r\n\r\n===Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen===\r\n\r\nEen versterkend terugkoppelcircuit is zelfversterkend. Hoe meer ze werken, hoe meer ze aan kracht winnen om meer te werken. Steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer. Levensgevaarlijk.\r\n\r\nHoe meer mensen de griep krijgen, hoe meer andere mensen ze besmetten. Hoe meer baby\'s geboren worden, hoe meer mensen opgroeien om hebben baby\'s te krijgen. Hoe meer geld je in de bank hebt, hoe meer rente meer je verdient, hoe meer geld je in de bank hebt. Hoe meer schuld je hebt, hoe meer rente je moet betalen, hoe meer schuld je krijgt. Hoe meer de bodem erodeert, hoe minder het de vegetatie kan ondersteunen, hoe minder wortels en bladeren om de regen en afvoer te verzachten, hoe meer de bodem erodeert. Hoe meer hoog-energetische neutronen in de kritische massa, hoe meer zij botsen met kernen en hoe meer hoog-energetische neutronen zij vrijmaken.\r\n\r\nKortom, onbestuurde versterkende terugkoppellussen leiden tot kettingreacties. Ze beginnen klein en onzichtbaar en schieten, soms na een hele lange aanloopperiode, ineens door de knik waarna ze in een fractie van de tijd doorschieten en zichzelf—en ook vaak hun omgeving of gastheer—vernietigen.\r\n\r\nVersterkende terugkoppellussen drijven groei, explosie, erosie, en de ineenstorting van de systemen. Een systeem met een ongecontroleerde versterkende lus zal uiteindelijk zichzelf vernietigen. Daarom zijn er zo weing van.\r\n\r\nMeestal schakelt vroeger of later een verzwakkende terugkoppellus in. De infecteerbare mensen in een epidemie raken op—óf mensen nemen steeds sterkere maatregelen om te voorkomen dat ze besmet raken: de griepprik in september. Het sterftecijfer stijgt tot gelijk niveau als geboortecijfer—óf mensen zien de gevolgen van ongecontroleerde groei van de bevolking en nemen geboortebeperkende maatregelen. De grond erodeert tot harde rots, en na een miljoen jaar verbrokkelt de rots tot nieuwe grond—óf mensen dammen de erosie in en planten bomen en gras.\r\n\r\nIn deze voorbeelden krijg je het eerste resultaat indien de versterkende lus haar loop heeft, en het tweede als er een tussenkomst ter vermindering van haar macht ingrijpt. \r\n\r\nVermindering van de toename rond een versterkende lus—de groei vertragend—is meestal een krachtiger hefboom in systemen dan de versterking van verzwakkende lussen, en veel beter te verkiezen boven de vrije loop van een versterkende lus.\r\n\r\nBevolkings- en economische groei zijn hefboompunten in het wereldmodel omdat vertraging de vele verzwakkende lussen—door middel van technologie en de markten en andere vormen van aanpassing—de tijd geeft te functioneren. Net zo als het rustig afremmen van je auto wanneer je te snel rijdt beter en prettiger is dan het uitgooien van een anker of het eisen van een technische vooruitgang in de stuurgroep.\r\n\r\nHet meest interessante gedrag dat snel draaiende versterkende lussen kunnen veroozaken is chaos. Dit wilde, onvoorspelbare, onreproduceerbare en toch begrensde gedrag gebeurt wanneer een systeem snel, veel sneller begint te verandereren dan dat haar verzwakkende lussen daarop kunnen reageren.\r\n\r\nAls je bijvoorbeeld de kapitaalgroei in het wereldmodel blijft verhogen, kom je uiteindelijk op een punt waar een kleine stijging de economie verschuift van exponentiële groei naar trilling. Nog een duwtje opwaarts geeft de trilling een dubbele slag en nog een minuscuul extra duwtje stuurt het systeem over de rand van de afgrond de chaostoestand in.\r\n\r\nOndertussen neigt onze wereldeconomie naar die chaostoestand. Een probleem dat alleen optreedt op bij onrealistische parameterbereiken, bijvoorbeeld een jaarlijkse verdubbeling van de omvang van de economie. Echte wereldsystemen raken chaotisch als er iets in hen zeer snel kan toe- of afnemen.\r\n\r\nSnel vermenigvuldigende bacteriën of insectenpopulaties, zeer besmettelijke epidemieën, wilde speculatieve bubbels in geldsystemen, neutronenfluxen in het inwendige van kerncentrales. Deze systemen zijn moeilijk te controleren en haar controle moet het afremmen van de versterkende lussen daarin betrekken om ze in de hand te houden.\r\n\r\nZoek in gewonere systemen naar hefboompunten rond de geboortesnelheid, rentevoeten, erosietarieven, ‘succes aan de succesvollen’-lussen. Plekken die hoe meer je van iets hebt, hoe meer kans je hebt om meer te hebben aanwakkeren. Demp elke plek waar kettingreacties op de loer liggen met slimme verzwakkende terugkoppellussen die in kracht meelopen met de versterkende.\r\n\r\n===Informatiestromen===\r\n\r\nHet verhaal gaat dat er een aantal vergelijkbare huizen was waarbij de elektriciteitsmeter in sommige van de huizen in de kelder werd geïnstalleerd en in andere in de hal, waar de bewoners de meter direct en voortdurend konden zien als ze meer of minder elektriciteit verbruikten. Het elektriciteitsverbruik in de huizen met de meter in de hal was 30 procent lager.\r\n\r\nSysteemfans houden van dit verhaal want het is een voorbeeld van een groot hefboompunt in de structuur van het systeem. Het is geen aanpassing van een parameter, geen versterking of verzwakking van een bestaande lus. Het is een \'\'\'nieuwe lus, het leveren van terugkoppeling aan een plek waar het daarvoor niet was.\r\n\r\nIn 1986 heeft de Amerikaanse regering geëist dat iedere fabriek met uitstoot van gevaarlijke luchtverontreinigende stoffen dat publiek maakt. Plotseling kon iedereen precies weten wat er uit de schoorstenen in de stad kwam. Er was geen wet tegen deze uitstoot, geen boete, geen enkele bepaling van ‘veilige’ niveaus, uitsluitend informatie. In 1990 was de uitstoot gedaald tot 40 procent. Een chemisch bedrijf in de top tien van vervuilers verminderde de uitstoot met 90 procent, alleen maar om van die lijst af te komen.\r\n\r\nHet ontbreken van terugkoppeling veroorzaakt vaak slecht functionerende systemen. Het toevoegen of omleggen van informatie kan een krachtige interventie zijn, meestal gemakkelijker en goedkoper dan herstel van de fysieke structuur.\r\n\r\nDe [http://nl.wikipedia.org/wiki/Tragedie_van_de_meent tragedie van de meent] dat de wereld van visserij uitput doet zich voor omdat er geen terugkoppeling van de stand van de vispopulaties op het besluit om te investeren in vissersvaartuigen is. In tegenstelling tot de economische opinie voorziet de prijs van de vis niet in de gewenste terugkoppeling. Als de vis schaarser en dus duurder is, wordt het juist rendabeler om uit te varen en ze te vangen. Dat is een perverse terugkoppeling—een versterkende lus die leidt tot een ineenstorting.\r\n\r\nHet is belangrijk dat de ontbrekende terugkoppeling wordt hersteld op de juiste plaats en in dwingende vorm. Het is niet genoeg om alle gebruikers van een watervoerende laag te informeren dat het grondwaterpeil daalt. Dat kan leiden tot een race naar de bodem van de put. Het is effectiever om de waterprijs steil te laten stijgen zodra de pompstations meer water oppompen dan er in de grondlaag instroomt.\r\n\r\nStel dat belastingbetalers op hun aangifteformulier kunnen aangeven aan welke overheidsdiensten hun fiscale betalingen moet worden besteed. Radicale democratie! Stel dat een stad of bedrijf haar waterinvoer stroomafwaarts van de lozing haar eigen afvalwater moet aanleggen. Stel dat elke publieke of particuliere ambtenaar die beslissingsbevoegheid heeft om te investeren in een kerncentrale het afval uit de fabriek op  of onder zijn of haar gazon opgeslagen krijgt. Stel dat alle werknemers van Shell Nederland het overtollige CO<sub>2</sub> in tonnen in hun kelder moeten opslaan.\r\n\r\nDe mens heeft een systematische neiging om verantwoording voor eigen beslissingen te vermijden. Dat is de reden waarom er zoveel terugkoppelingslussen ontbreken en waarom dit soort hefboomeffecten zo vaak populair zijn bij het volk en impopulair bij de bevoegdheden. Dit soort hefboompunten zijn enorm doeltreffend als de machten die beslissen ermee instemmen of als je om ze heen kunt manouvreren en het zo toch gedaan krijgt.\r\n\r\n===De regels van het systeem (prikkels, straffen, beperkingen)===\r\n\r\nDe regels van het systeem definiëren het bereik, de grenzen, de mate van vrijheid. Gij zult niet doden. Iedereen heeft het recht van vrije meningsuiting. Contracten zullen worden nageleefd. De voorzitter dient een periode van vier jaar en niet meer dan twee periodes. Negen mensen in een team, je moet elke plaat aanraken, drie slagen en je bent uit. Als je gepakt wordt bij het beroven van een bank, ga je naar de gevangenis.\r\n\r\nMikhail Gorbachev kwam aan de macht in de USSR, opende informatiestromen ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Glasnost glasnost]) en veranderde de economische regels ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Perestrojka perestrojka]), en kijk eens wat er gebeurd is. \r\n\r\nGrondwetten zijn sterke sociale regels. Fysische wetten, zoals de tweede wet van de thermodynamica zijn absolute regels als we ze correct begrijpen. Wetten, straffen, beloningen en informele sociale overeenkomsten zijn geleidelijk zwakkere regels.\r\n\r\nOm de macht van de regels aan te tonen, vraag studenten eens om zich verschillende regels voor te stellen voor een college. Stel de studenten beoordelen de docenten. Stel dat je naar school komt als je wilt iets leren en je vertrekt als je het geleerd hebt. Stel dat hoogleraren aangenomen worden op basis van hun vermogen tot het oplossen van reële problemen in de echte wereld in plaats van het publiceren van academische documenten. Stel dat een klas als groep wordt beoordeeld in plaats van als individuen.\r\n\r\nRegels veranderen gedrag. Macht over de regels is echte macht. Macht over de regels van de regels is supermacht.\r\n\r\nDaarom komen lobbyisten samen wanneer de regering en de Eerste en Tweede Kamer wetten schrijft. Daarom schrijft de Eerste Kamer—die de grondwet interpreteert en omlijnt—de regels voor het schrijven van de regels—nog meer macht dan de regering. \r\n\r\nAls je de diepste storingen van systemen wilt begrijpen, besteed dan aandacht aan de regels en aan degenen die daar de macht over hebben.\r\n\r\nDat is de reden waarom bij velen de alarmklokken van de systeemintuïtie luidden toen het nieuwe wereldhandelsstelsel werd uitgelegd. Het is een systeem met regels ontworpen van bedrijven, door bedrijven en voor bedrijven. De regels sluiten vrijwel elke terugkoppeling uit andere sectoren van de samenleving uit. De belangrijkste terugkoppeling—die vanuit het milieu en de aarde ontrokken waarde—ontbreekt volkomen. De meeste van haar vergaderingen zijn gesloten voor de pers—geen informatie, geen terugkoppeling.\r\n\r\nSamen met het geldsysteem dwingt het naties in versterkende lussen met elkaar te concurreren ten koste van het milieu en de sociale bescherming teneinde zakelijke investeringen aan te trekken. Het is een recept voor het ontketenen van de lus van ‘succes aan de succesvollen’. Het is gelukt.\r\n\r\n===De kracht van zelforganisatie===\r\n\r\nHet meest verbluffende dat levende systemen kunnen doen is zich volledig te veranderen door het creëren van geheel nieuwe structuren en gedrag. In biologische systemen heet die kracht evolutie en leidt in uiteindelijk tot metamorfose. In de menselijke economie noemen we het technische vooruitgang of sociale revolutie. In systeemlingo heet het zelforganisatie.\r\n\r\nZelforganisatie betekent de verandering van enig aspect van een systeem eerder op deze lijst—de toevoeging of verwijdering van:\r\n*fysieke structuur; of\r\n*verzwakkende of versterende lussen; of\r\n*informatiestromen; of\r\n*regels.\r\n\r\nHet vermogen om zichzelf te organiseren is de sterkste vorm van de veerkracht  van een systeem—het vermogen om veranderingen te overleven veranderen. De meest innovatieve systemen—organisaties, bedrijven, naties—zijn zo in staat zich voortdurend te vernieuwen en bruisen van het leven.\r\n\r\nHet menselijke immuunsysteem kan reacties op (sommige soorten) aanvallen ontwikkelen die het nooit eerder is tegengekomen. Het menselijk brein kan nieuwe informatie opnemen  en volledig nieuwe, unieke gedachten ontpoppen.\r\n\r\nZelforganisatie lijkt zo verwonderlijk dat we de neiging om het als mysterieus en miraculeus te zien. Economen modelleren technologie vaak letterlijk als manna uit de hemel—komt van nergens, kost niets, en verhoogt de productiviteit van de economie constant met ongeveer een procent per jaar. Eeuwenlang ervaren mensen de spectaculaire variëteit van de natuur met hezelfde ontzag. Slechts een goddelijke schepper kan zo\'n creatie voortbrengen. \r\n\r\nIn feite hoeft de goddelijke schepper geen wonderen te doen. Het is ‘slechts’ een kwestie  van het schrijven van een paar slimme regels voor zelforganisatie. Deze regels bepalen hoe, waar, wanneer en wat het systeem zichzelf kan toevoegen of verwijderen en onder welke voorwaarden.\r\n\r\nZelforganiserende computermodellen tonen aan dat zich prachtige geestverbijsterende patronen kunnen ontvouwen door eenvoudige evolutionaire algoritmen. Dat hoeft niet te betekenen dat de algoritmen voor de echte wereld eenvoudig zijn, maar alleen dat zij dat kunnen worden.\r\n\r\nDe genetische code is de basis van alle biologische evolutie bevat slechts vier letters, gecombineerd tot woorden van drie letters elk. Deze code en de regels voor het repliceren en herschikken, heeft een onvoorstelbare variëteit van wezens uitgespuwd. \r\n\r\n{{code is niets, coderen is alles}}.\r\n\r\nZelforganisatie is in wezen een kwestie van evolutionaire grondstoffen—een voorraad van informatie waaruit mogelijke patronen gekozen kunnen worden—en een middel om ze te testen. Voor biologische evolutie is de grondstof DNA, één bron van variëteit is spontane mutatie, en het testmechanisme lijkt op iets doorspekt met Darwinistische selectie.\r\n\r\nDe grondstof voor de technologie is het lichaam van kennis: begrip dat wetenschap heeft verzameld. De bron van diversiteit is de menselijke creativiteit (wat dat ook moge zijn) en het selectiemechanisme is dat wat de markt zal belonen of dat wat overheden en stichtingen dan ook maar zullen financieren of dat wat de fantasie van de gekke uitvinders dan ook maar prikkelt. \r\n\r\nWanneer je de kracht van zelforganisatie inziet, begin je te begrijpen waarom biologen biodiversiteit zelfs meer aanbidden dan economen technologie aanbidden. De wilde en gevarieerde voorraad van DNA, in de loop van miljarden jaren geëvolueerd en opeengestapeld, is dé bron van evolutionaire mogelijkheden. Net zoals wetenschap bibliotheken, laboratoria en wetenschappers dé bron zijn van technologische mogelijkheden. Het toestaan dat soorten uitsterven is een systemische misdaad, net als het willekeurig vernietigen van alle kopieën van bijzonder wetenschappelijke tijdschriften of bepaalde soorten wetenschappers dat is.\r\n\r\nHetzelfde kan worden gezegd van menselijke culturen, die de opslag zijn van gedragsrepertoires die niet over miljarden, maar honderdduizenden jaren opeengestapeld zijn. Ze zijn een voorraad van waaruit sociale evolutie en innovatie ontstaat. Helaas waarderen wij mensen het evolutionaire potentieel van culturen minder dan dat we het potentieel van iedere genetische variatie van de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Grondeekhoorns aardeekhoorn] begrijpen. Dat komt mogelijk door het geloof in de volstrekte superioriteit van de eigen cultuur, een aspect van bijna elke cultuur.\r\n\r\nElk systeem, biologisch, economisch of sociaal, dat experimenten minacht en het ruwe materiaal van innovatie wist is op de lange termijn gedoemd op deze zeer gevarieerde planeet. \r\n\r\nHet punt van ingrijpen hier is duidelijk maar onpopulair. Het aanmoedigen van diversiteit betekent verlies van controle. \'\'\'Laat duizend bloemen bloeien en wat dan ook kan gebeuren!\'\'\'\r\n \r\nWie durft?\r\n\r\n===De doelen van het systeem===\r\n\r\nDe drang naar controle is een voorbeeld van waarom het doel van een systeem een nog krachtiger hefboompunt is dan het zelforganiserende vermogen van een systeem. \r\n\r\nAls het doel is om meer en meer van de wereld onder het regime van een centraal plansysteem te vangen—het rijk van Genghis Khan, Das dritte Reich, de People\'s Republic of China, Wal-Mart, Disney, Microsoft—dan staat alles lager in de lijst onder druk of wordt verzwakt om te voldoen aan die doelstelling, ook zelforganiserend gedrag. Alles is ondergeschikt aan de systeemdoelen.\r\n\r\nDaarom raak je niet uitgesproken over de vraag of genetische manipulatie een goede of een slechte zaak is. Zoals met alle technologieën is de uitkomst afhankelijk van het doel waarmee de stuurlui het roer hanteren. Het enige dat je kan zeggen is dat als bedrijven het hanteren om nog meer verhandelbare producten te genereren er een heel andere richting voor de evolutie wordt ingeslagen dan wat de planeet tot nu toe heeft gezien.\r\n\r\nSystemen hebben een hiërarchie van doelen. De meeste verzwakkende terugkoppellussen hebben hun eigen doelen—om het badwater op het juiste niveau te houden, om de kamertemperatuur comfortabel te houden, om voorraden op voldoende niveau te handhaven. Het zijn kleine hefboompunten. De punten met grote hefboomwerking zijn de doelstellingen van volledige systemen.\r\n\r\nMensen binnen systemen herkennen vaak niet wat de doelstelling is van het gehele systeem dat ze bedienen. De meeste bedrijven zullen waarschijnlijk zeggen dat het doel is om winst te maken, maar dat is slechts een regel, een noodzakelijke voorwaarde om mee te kunnen blijven spelen.\r\n\r\nWat is het doel van het spel? Om te groeien? Om het marktaandeel te vergroten? Om de wereld (klanten, leveranciers, toezichthouders) steeds meer onder de controle van de onderneming te brengen zodat haar activiteiten steeds meer van onzekerheid afgeschermd worden. Dat is ook het doel van een kankercel en van de hele levende bevolking. Het is alleen slecht wanneer het niet wordt tegengewerkt door hogere verzwakkende terugkoppellussen met doelen om het systeem in evenwicht te houden.\r\n\r\nHet doel van het voeren van de marktconcurrerentie dient het doel van elke onderneming om haar concurrenten te eliminieren te overtroeven. Het doel om de bevolking in evenwicht te houden en zich te ontwikkelen dient de doelstelling van elke populatie om alle middelen op te eisen voor haar eigen metabolisme te overtroeven. \r\n\r\nHet wisselen van de spelers in een systeem is een ingreep op laag niveau zolang de spelers in het zelfde oude systeem passen. De uitzondering op deze regel zit aan de top, als een enkele speler het systeemdoel kan veranderen.\r\n\r\nHet is wonderbaarlijk als—slechts zeer incidenteel—in een organisatie een nieuwe leider opstaat, een nieuw doel formuleert en zo in haar of zijn eentje het gedrag van honderden, duizenden of miljoenen perfect rationele mensen verandert. Adolf Hitler in Nazi-Duitsland en Mahatma Gandhi zijn hier twee extreme voorbeelden van.\r\n\r\nDat is ook wat Ronald Reagan deed. Niet lang voordat hij president werd, kon een president zeggen: ”Vraag niet wat de overheid voor jou kan doen, vraag wat jij kunt doen voor de overheid,” en niemand had zelfs gelachen. Reagan zei dat het doel niet is om de mensen  de regering te laten helpen en niet om de regering  de mensen te laten helpen, maar om de regering van onze nek af te krijgen.\r\n\r\nMen kan erover twisten dat grote veranderingen in het systeem hem daarmee weg lieten komen. Maar de grondigheid waarmee het gedrag sinds Reagan in de VS en zelfs de wereld is veranderd getuigt van de grote hefboomwerking van het uitspreken, herhalen en het opeisen van nieuwe systeemdoelen.\r\n\r\n===De mentaliteit of zienswijze van waaruit het systeem ontstaat===\r\n\r\nEen van de gezegden van Jay Forrester over systemen gaat alvolgt: “Het maakt niet uit hoe de fiscale wetgeving van een land is opgesteld. Er is een gemeenschappelijk idee in de hoofden van de samenleving over wat een ‘eerlijke’ verdeling van de fiscale last is. Ongeacht wat de regels zeggen zal de werkelijke verdeling van de belastingen het algemeen aanvaarde idee van ‘rechtvaardigheid’ altijd geweld aan doen, hetzij door eerlijk of oneerlijk spel, door complicaties, valsspelen, vrijstellingen of aftrekposten, of door voortdurende aanvallen op de regels.”\r\n\r\nHet gemeenschappelijke idee in de hoofden van de samenleving, de grote onuitgesproken aannames—onuitgesproken omdat ze onnodig zijn te vermelden; iedereen kent ze—vormt de diepste reeks overtuigingen van hoe de maatschappij denkt over hoe de wereld werkt. Er is een verschil tussen zelfstandige naamwoorden en werkwoorden. Mensen die minder betaald worden zijn minder waard. Groei is goed. De natuur is een onuitputtelijke voorraad van middelen die dient te worden omgezet ten behoeve van menselijke doeleinden. Evolutie is gestopt met het ontstaan van homo sapiens. Men kan land ‘bezitten’. De olievoorraden onder de noordpool zijn van mij. Dit zijn slechts enkele van de paradigmatische aannames van onze cultuur. Allemaal aannames die de mensen van andere culturen volstrekt verbluft achterlaat.\r\n\r\nParadigma\'s of zienswijzen zijn de bronnen van de systemen. Van hen komen doelen, informatiestromen, terugkoppellussen, voorraden en stromen.\r\n\r\nDe oude Egyptenaren bouwden piramides omdat ze geloofden in een hiernamaals. Wij bouwen torenflats omdat wij menen dat de ruimte in het centrum van de steden enorm waardevol is—behalve voor onoggelijke ruimten waarvan wij menen dat ze waardeloos zijn, vaak in de buurt van de diezelfde torenflats.\r\n\r\nOf het nu Copernicus of Kepler was die aantoonde dat de aarde niet het middelpunt van het universum was, of Einstein die veronderstelde dat materie en energie uitwisselbaar zijn, of Adam Smith die beweerde dat de egoïstische acties van individuele spelers in markten heerlijk bijdroegen aan het gemeenschappelijk goed.\r\n\r\nMensen die weten te in te grijpen in systemen op het niveau van een zienswijze, en daar de gevoelige snaar weten te raken, raken een hefboompunt dat systemen volledig transformeert.\r\n\r\nJe kunt zeggen dat paradigma\'s moeilijker zijn te veranderen dan elk ander aspect van een systeem, en dus dient deze post het laagst op de lijst worden geplaatst, niet het hoogst. Maar er is niets fysieks of duur of zelfs langzaam aan een paradigmaverschuiving. Bij elk individu gebeurt dit in een oogwenk. Een klik in de geest, een nieuwe manier van kijken is voldoende. \'\'\'Eureka!\'\'\' Natuurlijk verzetten individuen en samenlevingen zich tegen uitdagingen van hun paradigma, harder dan tegen elke andere vorm van verandering.\r\n\r\nDus, \'\'\'hoe kan je een paradigma veranderen?\'\'\' Thomas Kuhn, die het baanbrekende boek over de grote paradigmaverschuiving in de wetenschap schreef, heeft hierover veel te zeggen. In een notendop komt het hierop neer:\r\n*\'\'\'Blijf goed wijzen op de afwijkingen en storingen van het oude paradigma.\'\'\'\r\n*\'\'\'Kom zelf luid en duidelijk en met zekerheid vanuit het nieuwe paradigma.\'\'\'\r\n*\'\'\'Injecteer mensen met het nieuwe paradigma op openbare plaatsen met zichtbaarheid en kracht.\'\'\'\r\n*\'\'\'Werk met actieve veranderaars en met het overgrote deel van mensen met een open geest\'\'\' en verkwist geen met reactionairs.\r\n\r\nSysteemmensen zeggen dat één manier om een paradigma te veranderen is om een model van een systeem te maken dat je buiten het systeem plaatst en je zo dwingt om de ogen te openen en met een {{frisse blik}} het geheel te zien. Systeemmensen zeggen dat omdat hun eigen paradigma\'s op die manier zijn gewijzigd.\r\n\r\n===De kracht om paradigma\'s te overstijgen===\r\n\r\nOm waarheidsgetrouw en volledig zijn is er nog een nabrander.\r\n\r\nDe hoogste hefboomwerking van alles is om je niet te verbinden met de arena van paradigma\'s en je te beseffen dat geen enkele paradigma ‘waar’ is. Zelfs die paradigma\'s die jouw zoete comfortabele wereldbeeld vormen geven een zeer beperkt inzicht in een immens en fantastisch universum.\r\n\r\nOp buikniveau snap je het paradigma dat er paradigma\'s zijn, en je snapt dat datzelf een paradigma is. Dat inzicht is fantastisch grappig. Het is jezelf verliezen in niet-weten.\r\n\r\nMensen die zich vastklampen aan paradigma\'s (en dat doet bijna iedereen) werpen één blik in de ruime mogelijkheid dat alles wat we denken gegarandeerd onzin is en fietsen vervolgens angstig voor die onzekerheid en snel in de tegenovergestelde richting. Toch zit er geen kracht, geen controle, zelfs geen bestaansreden, laat staan handelen, in de ervaring dat er geen zekerheid is in welk wereldbeeld dan ook. Maar iedereen die voor een moment of voor een mensenleven heeft gespeeld met dat idee ziet het als een basis voor radicale zelfstandigheid en gelijkwaardigheid.\r\n\r\nAls er geen waar paradigma is, kies er dan een die bijdraagt aan de verwezenlijking van jouw doel. Als je geen idee hebt waar je een doel kunt vinden, stem dan af op het universum of op jouw favoriete godheid, en luister ernaar en doe zijn, haar of ‘hets’ wil, want die is veel beter geïnformeerd dan de jouwe.\r\n\r\nTerug van het sublieme naar het belachelijke, van verlichting naar waarschuwingen. Er is nog zoveel dat moet worden gezegd om deze lijst te kwalificeren. Het is een voorlopige lijst en de volgorde is glibberig. Er zijn uitzonderingen op elk punt. Laat de lijst sudderen in je bovenbewustzijn. Loop op en neer door de lijst, pas hefboompunten toe waar je ze kan vinden. Hoe hoger het hefboompunt in de lijst staat, hoe meer het systeem zich verzet tegen haar verandering—dat is de reden waarom samenlevingen echt verlichte wezens proberen uit te wissen. \r\n\r\nEr zijn geen goedkope kaartjes voor systeemveranderingen. Je moet er aan werken, of dat nou betekent dat je een systeem nauwgezet moet analyseren of een paradigma rigoureus moet afgooien. Uiteindelijk lijkt het erop dat het hefboomeffect minder te maken heeft met het duwen van hefbomen dan met gedisciplineerd denken gecombineerd met strategisch, diep en wild loslaten.\r\n\r\n===Op naar een briljanten millennium===\r\nOnze regeringen en bedrijven blijven verstrikt hangen in het draaien aan kranen, drukken op knoppen en schonen van afvoerputten. Tijd voor een {{frisse blik}}—een paradigmaverschuiving—en een nieuw {{vurig verlangen}} naar de zee. \r\n\r\nDe ongeloofwaardig eenvoudige edoch extreem effectieve systeemoplossingen uit de huidige financiële crisis zijn al door velen verzonnen—[[de rijken rijker en de armen rijken]].\r\n\r\nOnze financiële infrastructuur is ondertussen—afgezien van de eurobiljetten en -munten—volledig digitaal,. Geld wordt informatie en informatie wordt geld. Ons financiële en monetaire systeem is volledig vormgegeven met software. En software is, de naam zegt het al, zachte en kneedbare waar.\r\n\r\nDus in tegenstelling tot fysieke infrastructuur zoals gebouwen en wegen en leidingen is het aapassen van onze financiële infrastructuur relatief gezien een eitje. Het veranderen van parameters, aanbrengen van effectieve terugkoppellussen en toevoegen of aanpassen van buffers in het financiële systeem en het bepalen van nieuwe doelen dus ook. Het is niet een kwestie van van kunnen, \'\'\'het is een kwestie van willen!\'\'\'\r\n\r\nSchrijf je {{dagdroom}}: Ik wil leven in een land dat… (vervang ‘land’ door gezin, buurt, wijk, dorp, plaats, stad, regio, organisatie, provincie, land, werelddeel, wereld). Verzamel het {{zielsprofiel}} van geestverwanten. Inspireer, groei en koester {{1.000 echte fans}}.\r\n\r\nTijd voor ecosofische wetswijzigingen en [[slimme spirituele software]]?!\r\n\r\n\'\'\'¥€$ WE CAN!\'\'\'\r\n\r\nVrij naar \'\'[http://www.developerdotstar.com/mag/articles/places_intervene_system.html Places to Intervene in a System]\'\' door [http://en.wikipedia.org/wiki/Donella_Meadows Donella Meadows].\r\n\r\n','Systeeminterventiepunten',0,'','inherit','open','open','','505-revision-2','','','2009-03-02 20:26:43','2009-03-02 19:26:43','',505,'http://aardbron.nl/505-revision-2/',0,'revision','',0),(509,2,'2009-03-02 20:29:22','2009-03-02 19:29:22','Computers zijn heel dom. Maar ze zijn wel heel snel dom. En ze worden daar steeds beter in. Het wordt tijd dat we die schijnbaar onuitputtelijke kracht meer in gaan zetten om de kwaliteit van ons leven te verbeteren.\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nDe software die wij elke dag bewust en onbewust gebruiken dient slimmer te worden. Zodra deze software beter om kan gaan met de \'\'\'betekenis\'\'\' (semantiek) van gegevens, en dus slimmer is, kan zij ons \'\'\'beter begrijpen\'\'\' en zich beter aanpassen aan ons in plaats van andersom. Tegelijkertijd verbetert slimme software de communicatie tussen mensen onderling. En betere communicatie tussen mensen leidt in de meeste gevallen tot meer begrip en daardoor weer tot een betere wereld.\r\n\r\nEn als die software beter om kan gaan met de betekenis van gegevens, kan zij in potentie onderling ook beter communiceren en verstaat het ene stukje software het andere beter. Ook hier leidt dit uiteindelijk tot een betekenisvollere informatie en software onderlaag die ons mensen nog beter van dienst kan zijn.\r\n\r\n==Don\'t make me think!==\r\n\r\nDe bottom-line van goede software wordt kort en krachtig samengevat door Steve Krug\'s eerste wet van bruikbaarheid: Don\'t make me think! Het is zijn allesoverkoepelende principe, de ultieme test om te beoordelen of iets werkt of niet. Het betekent dat een systeem met menselijke maat \'\'\'zelfverklarend\'\'\' moet zijn. Zonneklaar. Doorzichtig. Ik moet in staat zijn in een keer te snappen, waar het voor is of hoe het te gebruiken, zonder enige moeite te verspillen om er over na denken.\r\n\r\nDit is in harmonie met Donald Norman\'s \'\'\'perceived affordance\'\'\' en \'\'\'emotional design\'\'\'. Norman gebruikt het computerscherm als voorbeeld. Het scherm heeft de \"perceived affordance\" om dingen aan te wijzen. Maar als het geen aanraakscherm is, heeft het aanwijzen geen effect. PDA\'s hebben allemaal een aanraakscherm, en mensen gebruiken dat ook zonder er bij na te denken. Merk op dat bij een traditioneel computerscherm heeft het aanwijzen van dingen op het scherm zeker nut heeft bij communicatie tussen meerdere personen.\r\n\r\n==IT: onbalans tussen IQ en EQ==\r\n\r\nIT, Informatie Technologie, wordt hoofdzakelijk gemaakt door hoog-intelligente mensen. Mensen met een hoog IQ die er voor doorgeleerd hebben. En dat is te merken ook. De EQ, Emotional Intelligence, ontbreekt vaak in ernstige mate. De \'C\' van \'\'\'communicatie\'\'\'&mdash;gemeenschappelijkheid&mdash;mist. IQ en EQ zijn in de IT volledig in onbalans. Vandaar dat wijlen Douglas Adams terecht zegt: \"\'\'\'Technology is something that does not work yet\'\'\'.\".\r\n\r\nZodra wij IT-systemen groeien waarbij we elementen uit Stephen Covey\'s \"7 Habits for Highly Efffective People\" vanaf het begin inbouwen gaat het al beter. Het toevoegen van \"\'\'\'Be proactive\'\'\'\" en \"\'\'\'Seek first to understand, then to be understood\'\'\'.\" zijn al een grote stap in de goede richting. Verplaats je als ontwerper en bouwer in de software en doe je uiterste best om vanuit die positie met jouw gebruiker, de mens aan de andere kant, te communiceren. Probeer hem of haar in te voelen, te begrijpen. Moet je eens kijken hoe veel beter het resultaat straks is. Het leeft gewoon meer.\r\n\r\nHet primaire doel van een IT-systeem moet het succesvol maken van haar gebruiker zijn. Dan verwerft de ontbrekende \'C\' van communicatie zich ook weer een terechte plek in het acronym ICT.\r\n\r\n==Biologisch organische architectuur==\r\n\r\nWelke (IT- of software-) architectuur hoort bij oplossingen met menselijke maat? Afgaand op de natuur, Stuart Kauffman\'s \"At Home in the Universe\" over \'\'\'emergent complex systems\'\'\' en \'\'\'evolutionary computing\'\'\', Christopher Alexander\'s \"Timeless Way of Building\", en zijn lijvige vierluik \"\'\'\'[[The Nature Of Order]]\'\'\'\", en bewezen door het Internet, het Web, Grid Computing en meer en meer door Social Networks, lijkt de oplossing niet te liggen in \"de architectuur\".\r\n\r\n\'\'\'Architectuur is een chaordisch emergent fenomeen\'\'\'. Ze ontstaat door de samenwerking en interactie tussen haar spelers. De \"architectuur\" in elk systeem wordt gevormd door een aantal zeer basale en primitieve regels van waaruit het systeem groeit. De kunst is dus ook niet zozeer een architectuur te ontwerpen en vervolgens het systeem te bouwen. De kunst zit hem in het definieren van een aantal basiselementen, de beginselen en de \"protocollen\" daartussen, en de wijze van evolutie (mutatie, kruisen). Kunnen we dat, dan kunnen we de meest natuurlijke en harmonieuze systemen groeien. En dan kunnen we ons volgens Alexander afvragen welke systeem meer leeft en dus een hogere menselijke maat heeft.\r\n\r\n{{succes en plezier}}\r\n\r\n\'\'[[Smart Spiritual Software|ook beschikbaar in Engels]]\'\'\r\n\r\n','Slimme spirituele software',0,'','inherit','open','open','','507-revision-2','','','2009-03-02 20:29:22','2009-03-02 19:29:22','',507,'http://aardbron.nl/507-revision-2/',0,'revision','',0),(511,2,'2009-03-02 20:34:22','2009-03-02 19:34:22','Mensen die systeemanalyse doen hebben een diep geloof in zogenaamde hefboompunten. Hefboompunten zijn plekken in een complex systeem—een menselijk lichaam, een onderneming, een organisatie, een economie, een samenleving, een ecosysteem—waar een kleine verschuiving in één ding grote veranderingen in de rest kan veroorzaken. Acupunctuurpunten voor systemen zeg maar.\r\n\r\nDe systeemgemeenschap heeft veel erfgoed over hefboompunten. Degenen die door de grote [http://nl.wikipedia.org/wiki/Jay_Forrester Jay Forrester] van het MIT getraind zijn hebben een van zijn favoriete verhalen in zich opgenomen. “Mensen weten intuitief wat hefboompunten zijn. Telkens als ik weer een bedrijf geanalyseerd heb en een hefboompunt heb uitgeplozen blijkt terug bij het bedrijf dat \'\'\'iedereen het hefboompunt in de verkeerde richting duwt\'\'\'!”\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nHet klassieke voorbeeld van die intuïtie met terugwerkende kracht was Forrester\'s eerste model van de wereld. Forrester werd door de Club van Rome gevraagd te laten zien hoe de grote mondiale problemen—armoede en honger, vernietiging van het milieu, uitputting van hulpbronnen, stedelijke achteruitgang en werkloosheid—zijn verwant en hoe ze kunnen worden opgelost.\r\n\r\nForrester kwam met een duidelijk hefboompunt: \'\'\'groei\'\'\'. Zowel de bevolkingsgroei als de economische groei. De kosten van groei—zoals armoede, honger en vernietiging van het milieu—de hele lijst van problemen proberen we op te lossen met groei! De wereldleiders zijn terecht gefixeerd op de economische groei als hét antwoord op bijna alle problemen, maar ze duwen met al hun kracht in de verkeerde richting. \r\n\r\n\'\'\'Tegennatuurlijk\'\'\'—Forrester\'s woord om complexe systemen te beschrijven. De systeemanalisten komen niet met snelle of eenvoudige formules voor het vinden van een hefboompunten. Onze tegennatuurlijkheden zijn niet zo goed ontwikkeld. Geef ons een paar maanden of jaren en we modelleren het systeem en zoeken het uit. Wij weten uit bittere ervaring dat wanneer we hefboompunten het systeem ontdekken, \'\'\'vrijwel niemand ons zal geloven\'\'\'.\r\n\r\nHeel frustrerend. Stel je eens voor dat je in een vergadering over het nieuwe mondiale handelsregime zit—[http://nl.wikipedia.org/wiki/Noord-Amerikaanse_Vrijhandelsovereenkomst NAFTA], [http://nl.wikipedia.org/wiki/GATT GATT] en de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Wereldhandelsorganisatie Wereldhandelsorganisatie]. Hoe meer je hoort, hoe meer je van binnen gaat sudderen. “Dit is een \'\'\'enorm nieuw stelsel\'\'\' dat de mensen uitvinden!” hoor je jezelf zeggen. “Ze hebben niet het geringste idee hoe het systeem zich zal gedragen,” zeg je tegen jezelf terug. “Het hefboomt het systeem compleet in de verkeerde richting—\'\'\'groei, groei en nog eens groei, tegen elke prijs\'\'\'! En de maatregelen waar deze aardige mensen het over hebben—kleine aanpassingen aan parameters en slappe verzwakkende terugkoppellussen—zijn ronduit \'\'\'zwak\'\'\'!”\r\n\r\nPlotseling, zonder helemaal te weten wat er gebeurt, sta je op en loop je naar de flip-over, sla je een schone pagina op en schrijf je: “Plaatsen om te in te grijpen in een systeem,”, gevolgd door negen punten:\r\n#\'\'\'Getallen\'\'\'—subsidies, belastingen, normen.\r\n#\'\'\'Voorraden en stromen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen\'\'\'.\r\n#\'\'\'Informatiestromen\'\'\'.\r\n#De \'\'\'regels van het systeem\'\'\'—prikkels, straffen, beperkingen.\r\n#De \'\'\'kracht van zelforganisatie\'\'\'.\r\n#De \'\'\'doelen van het systeem\'\'\'.\r\n#De \'\'\'mentaliteit\'\'\' of het \'\'\'paradigma\'\'\', van waaruit de doelstellingen, zelforganisatie, regels, informatiestromen, terugkoppelstructuren, voorraden en stromen ontstaan. \r\n\r\nIedereen in de vergadering knippert verrast met de ogen, waaronder jijzelf. “Dat is brilliant!\" ademt iemand. “Huh?” zegt iemand anders. Je beseft dat je veel uit hebt te leggen.\r\n\r\nPlaats de lijst in een context van bescheidenheid voordat je erdoor heen gaat en de vertaling van het jargon, de voorbeelden en uitzondering tot je door laat dringen. Decennia van grondige analyse van veel verschillende soorten systemen is al door veel slimme mensen  gedaan. Maar complexe systemen zijn, nou, complex. Het is gevaarlijk om erover te generaliseren. Wat je gaat lezen is niet een recept voor het vinden van hefboompunten. Veeleer is het een uitnodiging om meer in het algemeen na te denken over systeemveranderingen. Daarom voel je hefboompunten wel intuïtief aan maar zet je ze vaak omgekeerd in.\r\n\r\n===Getallen===\r\n\r\nGetallen—‘parameters’ in systeemjargon—bepalen hoeveel en hoe snel je aan welke kraan dient te draaien voor een bepaald effect. Misschien draait de kraan moeilijk, dus duurt het een tijdje voordat het water voldoende stroomt. Misschien is de afvoer geblokkeerd en staat daardoor slechts een kleine stroom toe, ongeacht hoe hard de kraan stroomt. Misschien levert de kraan de kracht van een brandslang.\r\n\r\nStuk voor stuk overwegingen over getallen, parameters. Getallen die soms hard en onveranderbaar ingebakken zijn in het systeem. Getallen die echter voor velen van ons de meeste geliefde interventiepunten zijn.\r\n\r\nKijk maar eens naar de staatschuld. De staatschuld is een negatieve badkuip, een geldgat. De snelheid waarmee deze put zich verdiept is het jaarlijkse tekort. Fiscale inkomsten maken de put ondieper, de overheidsuitgaven juist weer dieper.\r\n\r\nDe politiek en de minister president debatteren eindeloos over de vele parameters en het openen en sluiten van de honderden tapkraantjes en draaiknoppen van inkomsten en putten en afvoer van uitgaven van de belastingen.\r\n\r\nAangezien deze kranen en riolering zijn aangesloten op de kiezers, zijn dit allemaal politiek geladen parameters. Maar, ondanks al dat vuurwerk, en ongeacht welke partij verantwoordelijk is, wordt het geldgat alsmaar groter en groter en verandert alleen maar snelheid waarmee de put dieper wordt. \r\n\r\nDe hoeveelheid grond die wij gereserveerd hebben voor natuurbeheer. Het minimumloon. Hoeveel we uitgeven aan aids of de JSF. De vergoeding voor de dienstverlening van jouw bank die van je rekening afgeschreven wordt. Dit zijn allemaal getallen, aanpassingen van tapkranen en afvoerputten.\r\n\r\nHetzelfde geldt voor het aanemen en ontslaan van mensen. Verschillende handen op de kranen verschillen in het tempo en intensiteit waarmee zij zich veranderen, maar als het dezelfde oude tapkranen zijn die deel uitmaken van hetzelfde systeem, waar volgens dezelfde informatie en regels en doelstellingen aan gedraaid wordt, zal het systeem niet veranderen.\r\n\r\nJanPeter Balkenende draait anders aan de geldkranen dan Wouter Bos, maar het lost het probleem niet op. Wat dat betreft lijken ze als twee druppels water op elkaar.\r\n\r\nGetallen staan onderaan de lijst van hefboompunten. Gerommel in de marge. Het regelen van de dekstoelen op de Titanic. Waarschijnlijk gaat vijfennegentig procent van onze aandacht en energie uit naar getallen. Veel energie met een zwak effect.\r\n\r\nNiet dat parameters niet belangrijk zijn, ze kunnen dat zeker zijn, vooral op de korte termijn en voor de persoon die midden in de stroom staat. Maar \'\'\'parameters veranderen zelden gedrag\'\'\'. Als het systeem piepend en krakend blijvend tot stilstand komt kunnen parameterwijzigingen het zelden weer starten. Als het systeem woest en variabel is stabiliseert het draaien aan de knoppen het systeem vaak niet. Als het systeem eenmaal buiten je controle groeit remmen parameters het niet af.\r\n\r\nWelke maximum we ook op campagnebijdragen zetten, het schoont de politiek niet op. Meer uitgeven aan politie laat de criminaliteit niet verdwijnen. Het gehannes met de rente door de banken laat de bedrijfscycli niet verdwijnen. Dat vergeten we altijd tijdens oplevingen terwijl we telkens weer geschokt zijn door achteruitgang.\r\n\r\nEr zijn echter ook kritische uitzonderingen. Getallen krijgen een hefboomeffect wanneer zij waarden bereiken die dient als aftrap van een van de punten hoger op deze lijst. \r\n\r\nRentevoeten of geboortecijfers besturen de winsten rond versterkende terugkoppellussen. Systeemdoelen zijn parameters die grote verschillen kunnen maken. Soms komt een systeem op de rand van chaos waarbij de kleinste verandering van een parameter het systeem van orde naar wilde wanorde kan drijven.\r\n\r\nWaarschijnlijk is de \'\'\'meest kritische soort van getallen de lengte van de vertraging\'\'\' in een terugkoppelcircuit.\r\n\r\nHerinner je je die badkuip op de vierde verdieping met de boiler in de kelder? In een oude hotels kom je die nog wel eens tegen. En het hoeft niet eens een bad met bufferend vermogen te zijn, een douche doet het ook al. Draai aan de kraan en pas na een minuut reageert de temperatuur van het water. Raad maar eens hoe die douche zich gedraagt. Inderdaad—je slingert van warm naar koud en weer terug naar heet en doorspekt het met krachttermen.\r\n\r\nVertragingen in verzwakkende terugkoppellussen veroorzaken schommelingen en trillingen in het systeem. Als je een systeem probeert aan te passen aan jouw doel maar je ontvangt slechts vertraagd informatie over de toestand van het systeem schiet je door en schiet je tekort.\r\n\r\nHetzelfde geldt als je gegevens op tijd zijn maar je reactie niet. Er zijn bijvoorbeeld meerdere jaren nodig voor de bouw van een elektriciteitscentrale en zo\'n centrale gaat vervolgens ongeveer dertig jaar mee. Deze vertragingen maken het onmogelijk om precies het juiste aantal centrales te bouwen voor de levering van een snel veranderende vraag. \r\n\r\nZelfs met een enorme inspanning op prognoses kampt bijna de hele elektriciteitsindustrie in de wereld met lange schommelingen tussen overcapaciteit en ondercapaciteit. Een systeem met vertragingen op lange termijn kan onmogelijk reageren op korte termijn veranderingen. Daarom functioneert een systeem met een massale en centrale planning— zoals de Sovjet-Unie of General Motors—noodzakelijkerwijs slecht.\r\n\r\n\'\'\'Een vertraging in een terugkoppelproces is doorslaggevend voor de systeemtoestand dat het terugkoppelcircuit probeert te besturen, relatief ten opzichte van de mate van verandering\'\'\' zoals groei, fluctuatie of verval.\r\n\r\nVertragingen die te kort zijn veroorzaaken overreactie en schommelingen die worden versterkt door het springerige gedrag van het antwoord.\r\n\r\nVertragingen die te lang zijn veroorzaken gedempte, aanhoudende of exploderende schommelingen, afhankelijk van hoe veel te lang. In het extreme veroorzaken ze chaos, en, vaak kort daarna, de dood.\r\n\r\nLoopt het systeem door vertragingen in terugkoppellussen de drempel over naar het gebied buiten haar eigen regelbereik, een kritische grens, dan is er geen houden meer aan en ontstaat vaak onherstelbare schade en ineenstorting.\r\n\r\nVertragingduur kan een belangrijk hefboompunt zijn, ware het niet dat vertragingen in het systeem vaak niet makkelijk te veranderen zijn. De dingen duren zo lang als ze duren. Je kan niet veel doen aan de bouwtijd van een belangrijk bouwwerk, de ontwikkeling van een kind of de groei van een bos.\r\n\r\nHet is meestal makkelijker om de \'\'mate\'\' van verandering te dempen door versterkende terugkoppellussen in te zetten waardoor de terugkoppelvertraging tot minder problemen zal leiden en het systeem binnen haar veilige bereik kan bewegen. \r\n\r\nKritische getallen zijn helemaal niet zo algemeen als mensen denken dat ze zijn. De meeste systemen hebben zich ontwikkeld of zijn ontworpen om buiten het gevoelige bereik van hun parameters te blijven. In de meeste gevallen zijn de getallen niet de moeite van al ons zweet waard.\r\n\r\n===Voorraden en stromen===\r\n\r\nDe structuur van het sanitair en de riolering en de voorraden en stromen en hun fysieke arrangement kunnnen een enorm effect hebben op hoe een systeem werkt. \r\n\r\nToen het Hongaarse wegennet zo werd aangelegd dat al het verkeer dat van de ene naar de andere kant van het land door centraal Boedapest moest passeren, bepaalde dat de luchtvervuiling en verkeersvertragingen.  Geen roetfilter, verkeerslicht of snelheidsbeperking kon daar tegen op. De enige manier om een systeem dat verkeerd is aangelegd te herstellen is om het opnieuw te bouwen, als je daartoe in staat bent.\r\n\r\nVaak ben je daar niet toe in staat omdat fysieke bouw nou eenmaal een trage en dure vorm van verandering is. Sommige voorraad- en stroomstructuren zijn gewoon onveranderbaar.\r\n\r\nDe deining die de babyboomgeneratie in de bevolking veroorzaakt levert eerst druk op het basisschoolsysteem, dan op het middelbaar onderwijs, de hogere scholen en de universiteiten, dan op de werkgelegenheid en huisvesting, en nu zijn we naarstig op zoek naar de ondersteuning van haar pensioen. Ondanks haar volledige voorspelbaarheid laten we ons er toch door verrassen. Regeren is vooruitzien?\r\n\r\nAan de babyboom is niet veel te doen. Vijfjarigen worden nou eenmaal zesjarigen en vierenzestigjarigen worden vijfenzestigjarigen. Voorspelbaar en niet te stoppen. Hetzelfde kan worden gezegd voor de levensduur van destructieve CFK-moleculen in de ozonlaag, voor de snelheid waarmee verontreinigingen uit grondwaterlagen gewassen worden, en voor het feit dat het  tien tot twintig jaar duurt totdat een inefficiënt wagenpark afgeschreven is.\r\n\r\nHet mogelijke uitzonderlijke hefboompunt is hier de omvang van de voorraden of buffers. Stel je eens een grote badkuip voor, met trage in- en uitstroom. Pak er nu eens een met kleine en snelle stromen. Dat is het verschil tussen een meer en een rivier. Je hoort veel vaker van katastrofale overstromingen van een rivier dan van katastrofale overstromingen van een meer omdat voorraden die groot  zijn in verhouding tot hun stromen stabieler zijn dan kleine. Een grote, stabiliserende voorraad is een buffer.\r\n\r\nDe stabiliserende kracht van buffers is de reden waarom je geld op de bank zet in plaats van te leven van het wisselgeld in je zak. Daarom houden winkels voorraad in plaats van nieuwe voorraad te bestellen zodra klanten de oude voorraad mee de deur uit nemen. Het is de reden waarom we van een bedreigde soort meer dan de minimum fokpopulatie dienen te hebben. De grond in het oosten van de VS is gevoeliger voor zure regen dan de grond in het westen omdat zij hebben geen grote buffers van calcium hebben die het zuur neutraliseert.\r\n\r\nJe kunt een systeem vaak stabiliseren door een buffer aan te brengen of de capaciteit van een bestaande buffer te vergroten. Maar als een buffer te groot is wordt het systeem inflexibel. Dan reageert te traag en we hebben gezien welk nadelig effect vertragingsduur op het systeem als geheel heeft.\r\n\r\nBedrijven hebben ‘just-in-time’ voorraden uitgevonden omdat af en toe kwetsbaar zijn voor schommelingen of verstoringen goedkoper is dan bepaalde, constante voorraadkosten, en omdat kleine tot verdwijnende voorraden een flexibeler response op de veranderende vraag toestaan. \r\n\r\nEr is een, soms magisch, hefboomeffect door het veranderen van de grootte van een buffer. Maar buffers zijn meestal fysieke dingen en daarom niet makkelijk te veranderen. \r\n\r\nHet absorptievermogen voor zuur van de bodem in het oosten is geen hefboom voor het verlichten van schade door zure regen. De opslagcapaciteit van een dam is letterlijk in beton gegoten.\r\n\r\nFysieke structuur is van cruciaal belang in een systeem, maar de hefboompunten zitten in de eerste plaats een goed ontwerp. Nadat de structuur gebouwd is zit de hefboomwerking in het begrip van de beperkingen, knelpunten en het veilige bereik van het systeem waarmee we ons kunnen onthouden van fluctuaties of expansies die haar bereik overbelasten.\r\n\r\n===Reguleren van verzwakkende terugkoppellussen===\r\n\r\nNu verschuiven we van het fysieke deel van het systeem naar de informatieve en besturingsdelen waar meer invloed mee kan worden uitgeoefend. De natuur evolueert ‘als vanzelf’ de verzwakkende terugkoppelingen en wij mensen vinden ze uit om de systeemtoestand binnen veilige grenzen te houden.\r\n\r\nEen thermostaatlus is het klassieke voorbeeld. Het doel ervan is om de systeemtoestand met de naam ‘kamertemperatuur’ redelijk constant op een gewenst niveau te houden. Elke verzwakkende terugkoppellus heeft een doel nodig—de instelling van de thermostaat—een meet- en signaleringsapparaat dat afwijkingen van het doel detecteert—de thermostaat—, en een reactiemechanisme—de kachel en/of airco, ventilatoren, warmteleidingen, gas, en zo voort.\r\n\r\nEen complex systeem heeft meestal vele verzwakkende terugkoppellussen die het in kan zetten zodat het zichzelf onder verschillende omstandigheden en prikkels kan corrigeren. Sommige van die lussen zijn mogelijk een groot deel van de tijd inactief—zoals het noodkoelsysteem in een kerncentrale, of je vermogen om om je lichaamstemperatuur op peil te houden door te zweten (afkoeling) of rillen (opwarming).\r\n\r\nEen van de grote fouten die we maken is om deze noodmechanismen te verwijderen omdat ze niet vaak gebruikt worden en ze daardoor onnodig kostbaar lijken. Als we dit doen zien we hier op de korte termijn geen effect van. Op de lange termijn versmallen we echter het bereik van de overlevingsruimte van het systeem. \r\n\r\nEen van de meest hartverscheurende manieren waarop we dit doen is door inbreuk te maken op de habitats van bedreigde soorten. Een andere is de inbreuk op onze eigen tijd voor rust, recreatie, socialisatie en meditatie.\r\n\r\nDe ‘kracht’ van een verzwakkende lus—haar vermogen om de haar toegewezen voorraad op of in de buurt van het doel te houden—hangt af van de combinatie van álle parameters en verbindingen: de nauwkeurigheid en snelheid van haar bewaking, de snelheid en kracht van de respons, de directheid en grootte van de corrigerende stromen. \r\n\r\nHier kunnen hefboompunten zijn. Neem markten bijvoorbeeld. De verzwakkende terugkoppelsystemen in vrije markten kunnen inderdaad wonderen van zelfcorrectie zijn als de prijzen variëren om vraag en aanbod in balans te houden—hefboompunten die allesbehalve aanbeden worden door economen. Hoe meer de prijs—het centrale signaal aan zowel producenten als consumenten—transparant, ondubbelzinnig, tijdig en waarheidsgetrouw is, hoe soepeler de markten opereren.\r\n\r\nPrijzen die de volledige kosten weerspiegelen zullen de consument meedelen hoeveel ze zich daadwerkelijk kan en wil veroorloven en zullen efficiënte producenten belonen. \r\n\r\nBedrijven en overheden worden levensbedreigend aangetrokken tot het hefboompunt van de prijs en ze duwen haar met zijn allen in de verkeerde richting met subsidies, herstel, externaliteiten, belastingen en andere vormen van verwarring. De échte hefboom is om ze juist te verhinderen dit te doen. Vandaar het mededinginsrecht, de Reclame Code Commissie, pogingen tot internalisering van kosten (zoals belasting op vervuiling), de verwijdering van perverse subsidies en andere manieren van nivellering marktplaatsen.\r\n\r\nDe kracht van een verzwakkende terugkoppellus is belangrijk, relatief ten opzichte van het effect waarvoor het is ontworpen om te corrigeren. Als het effect in sterkte toeneemt dienen de terugkoppelingen ook in sterkte toe te nemen.\r\n\r\nEen thermostaat kan werken op een koude winterse dag—maar open alle ramen en het corrigerend vermogen zal falen. Democratie werkte beter vóór de komst van de hersenspoelende macht van gecentraliseerde massacommunicatie. Traditionele controles op de visserij waren voldoende totdat radar, drijfnetten en andere technologieën het voor een klein aantal spelers mogelijk maakten om de vis relatief moeiteloos uit te roeien. De macht van een grote industrie vraagt om de controlerende macht van een grote overheid. Een mondiale economie maakt een globale overheid noodzakelijk.\r\n\r\nZo maar wat andere voorbeelden van het versterken van verzwakkende terugkoppellussen ter verbetering van de zelfcorrigeren capaciteiten van een systeem: preventieve medicijnen; beweging en een goede voeding van het lichaam ter versterking van het weerstandsvermogen tegen ziekte; integrale plaagbestrijding door stimulering van juist de natuurlijke vijanden van gewasplagen; een open overheid om de geheimhoudingsplicht van de regering te verminderen; de bescherming van klokkenluiders; vergoedingen voor aarde toegevoegde waarde; belasting op vervuiling; en prestatie-obligaties om de geëxternaliseerde publieke kosten van particuliere uitkeringen te herwinnen.\r\n\r\n===Aanwakkeren van versterkende terugkoppellussen===\r\n\r\nEen versterkend terugkoppelcircuit is zelfversterkend. Hoe meer ze werken, hoe meer ze aan kracht winnen om meer te werken. Steeds sneller steeds sneller en steeds meer steeds meer. Levensgevaarlijk.\r\n\r\nHoe meer mensen de griep krijgen, hoe meer andere mensen ze besmetten. Hoe meer baby\'s geboren worden, hoe meer mensen opgroeien om hebben baby\'s te krijgen. Hoe meer geld je in de bank hebt, hoe meer rente meer je verdient, hoe meer geld je in de bank hebt. Hoe meer schuld je hebt, hoe meer rente je moet betalen, hoe meer schuld je krijgt. Hoe meer de bodem erodeert, hoe minder het de vegetatie kan ondersteunen, hoe minder wortels en bladeren om de regen en afvoer te verzachten, hoe meer de bodem erodeert. Hoe meer hoog-energetische neutronen in de kritische massa, hoe meer zij botsen met kernen en hoe meer hoog-energetische neutronen zij vrijmaken.\r\n\r\nKortom, onbestuurde versterkende terugkoppellussen leiden tot kettingreacties. Ze beginnen klein en onzichtbaar en schieten, soms na een hele lange aanloopperiode, ineens door de knik waarna ze in een fractie van de tijd doorschieten en zichzelf—en ook vaak hun omgeving of gastheer—vernietigen.\r\n\r\nVersterkende terugkoppellussen drijven groei, explosie, erosie, en de ineenstorting van de systemen. Een systeem met een ongecontroleerde versterkende lus zal uiteindelijk zichzelf vernietigen. Daarom zijn er zo weing van.\r\n\r\nMeestal schakelt vroeger of later een verzwakkende terugkoppellus in. De infecteerbare mensen in een epidemie raken op—óf mensen nemen steeds sterkere maatregelen om te voorkomen dat ze besmet raken: de griepprik in september. Het sterftecijfer stijgt tot gelijk niveau als geboortecijfer—óf mensen zien de gevolgen van ongecontroleerde groei van de bevolking en nemen geboortebeperkende maatregelen. De grond erodeert tot harde rots, en na een miljoen jaar verbrokkelt de rots tot nieuwe grond—óf mensen dammen de erosie in en planten bomen en gras.\r\n\r\nIn deze voorbeelden krijg je het eerste resultaat indien de versterkende lus haar loop heeft, en het tweede als er een tussenkomst ter vermindering van haar macht ingrijpt. \r\n\r\nVermindering van de toename rond een versterkende lus—de groei vertragend—is meestal een krachtiger hefboom in systemen dan de versterking van verzwakkende lussen, en veel beter te verkiezen boven de vrije loop van een versterkende lus.\r\n\r\nBevolkings- en economische groei zijn hefboompunten in het wereldmodel omdat vertraging de vele verzwakkende lussen—door middel van technologie en de markten en andere vormen van aanpassing—de tijd geeft te functioneren. Net zo als het rustig afremmen van je auto wanneer je te snel rijdt beter en prettiger is dan het uitgooien van een anker of het eisen van een technische vooruitgang in de stuurgroep.\r\n\r\nHet meest interessante gedrag dat snel draaiende versterkende lussen kunnen veroozaken is chaos. Dit wilde, onvoorspelbare, onreproduceerbare en toch begrensde gedrag gebeurt wanneer een systeem snel, veel sneller begint te verandereren dan dat haar verzwakkende lussen daarop kunnen reageren.\r\n\r\nAls je bijvoorbeeld de kapitaalgroei in het wereldmodel blijft verhogen, kom je uiteindelijk op een punt waar een kleine stijging de economie verschuift van exponentiële groei naar trilling. Nog een duwtje opwaarts geeft de trilling een dubbele slag en nog een minuscuul extra duwtje stuurt het systeem over de rand van de afgrond de chaostoestand in.\r\n\r\nOndertussen neigt onze wereldeconomie naar die chaostoestand. Een probleem dat alleen optreedt op bij onrealistische parameterbereiken, bijvoorbeeld een jaarlijkse verdubbeling van de omvang van de economie. Echte wereldsystemen raken chaotisch als er iets in hen zeer snel kan toe- of afnemen.\r\n\r\nSnel vermenigvuldigende bacteriën of insectenpopulaties, zeer besmettelijke epidemieën, wilde speculatieve bubbels in geldsystemen, neutronenfluxen in het inwendige van kerncentrales. Deze systemen zijn moeilijk te controleren en haar controle moet het afremmen van de versterkende lussen daarin betrekken om ze in de hand te houden.\r\n\r\nZoek in gewonere systemen naar hefboompunten rond de geboortesnelheid, rentevoeten, erosietarieven, ‘succes aan de succesvollen’-lussen. Plekken die hoe meer je van iets hebt, hoe meer kans je hebt om meer te hebben aanwakkeren. Demp elke plek waar kettingreacties op de loer liggen met slimme verzwakkende terugkoppellussen die in kracht meelopen met de versterkende.\r\n\r\n===Informatiestromen===\r\n\r\nHet verhaal gaat dat er een aantal vergelijkbare huizen was waarbij de elektriciteitsmeter in sommige van de huizen in de kelder werd geïnstalleerd en in andere in de hal, waar de bewoners de meter direct en voortdurend konden zien als ze meer of minder elektriciteit verbruikten. Het elektriciteitsverbruik in de huizen met de meter in de hal was 30 procent lager.\r\n\r\nSysteemfans houden van dit verhaal want het is een voorbeeld van een groot hefboompunt in de structuur van het systeem. Het is geen aanpassing van een parameter, geen versterking of verzwakking van een bestaande lus. Het is een \'\'\'nieuwe lus, het leveren van terugkoppeling aan een plek waar het daarvoor niet was.\r\n\r\nIn 1986 heeft de Amerikaanse regering geëist dat iedere fabriek met uitstoot van gevaarlijke luchtverontreinigende stoffen dat publiek maakt. Plotseling kon iedereen precies weten wat er uit de schoorstenen in de stad kwam. Er was geen wet tegen deze uitstoot, geen boete, geen enkele bepaling van ‘veilige’ niveaus, uitsluitend informatie. In 1990 was de uitstoot gedaald tot 40 procent. Een chemisch bedrijf in de top tien van vervuilers verminderde de uitstoot met 90 procent, alleen maar om van die lijst af te komen.\r\n\r\nHet ontbreken van terugkoppeling veroorzaakt vaak slecht functionerende systemen. Het toevoegen of omleggen van informatie kan een krachtige interventie zijn, meestal gemakkelijker en goedkoper dan herstel van de fysieke structuur.\r\n\r\nDe [http://nl.wikipedia.org/wiki/Tragedie_van_de_meent tragedie van de meent] dat de wereld van visserij uitput doet zich voor omdat er geen terugkoppeling van de stand van de vispopulaties op het besluit om te investeren in vissersvaartuigen is. In tegenstelling tot de economische opinie voorziet de prijs van de vis niet in de gewenste terugkoppeling. Als de vis schaarser en dus duurder is, wordt het juist rendabeler om uit te varen en ze te vangen. Dat is een perverse terugkoppeling—een versterkende lus die leidt tot een ineenstorting.\r\n\r\nHet is belangrijk dat de ontbrekende terugkoppeling wordt hersteld op de juiste plaats en in dwingende vorm. Het is niet genoeg om alle gebruikers van een watervoerende laag te informeren dat het grondwaterpeil daalt. Dat kan leiden tot een race naar de bodem van de put. Het is effectiever om de waterprijs steil te laten stijgen zodra de pompstations meer water oppompen dan er in de grondlaag instroomt.\r\n\r\nStel dat belastingbetalers op hun aangifteformulier kunnen aangeven aan welke overheidsdiensten hun fiscale betalingen moet worden besteed. Radicale democratie! Stel dat een stad of bedrijf haar waterinvoer stroomafwaarts van de lozing haar eigen afvalwater moet aanleggen. Stel dat elke publieke of particuliere ambtenaar die beslissingsbevoegheid heeft om te investeren in een kerncentrale het afval uit de fabriek op  of onder zijn of haar gazon opgeslagen krijgt. Stel dat alle werknemers van Shell Nederland het overtollige CO<sub>2</sub> in tonnen in hun kelder moeten opslaan.\r\n\r\nDe mens heeft een systematische neiging om verantwoording voor eigen beslissingen te vermijden. Dat is de reden waarom er zoveel terugkoppelingslussen ontbreken en waarom dit soort hefboomeffecten zo vaak populair zijn bij het volk en impopulair bij de bevoegdheden. Dit soort hefboompunten zijn enorm doeltreffend als de machten die beslissen ermee instemmen of als je om ze heen kunt manouvreren en het zo toch gedaan krijgt.\r\n\r\n===De regels van het systeem (prikkels, straffen, beperkingen)===\r\n\r\nDe regels van het systeem definiëren het bereik, de grenzen, de mate van vrijheid. Gij zult niet doden. Iedereen heeft het recht van vrije meningsuiting. Contracten zullen worden nageleefd. De voorzitter dient een periode van vier jaar en niet meer dan twee periodes. Negen mensen in een team, je moet elke plaat aanraken, drie slagen en je bent uit. Als je gepakt wordt bij het beroven van een bank, ga je naar de gevangenis.\r\n\r\nMikhail Gorbachev kwam aan de macht in de USSR, opende informatiestromen ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Glasnost glasnost]) en veranderde de economische regels ([http://nl.wikipedia.org/wiki/Perestrojka perestrojka]), en kijk eens wat er gebeurd is. \r\n\r\nGrondwetten zijn sterke sociale regels. Fysische wetten, zoals de tweede wet van de thermodynamica zijn absolute regels als we ze correct begrijpen. Wetten, straffen, beloningen en informele sociale overeenkomsten zijn geleidelijk zwakkere regels.\r\n\r\nOm de macht van de regels aan te tonen, vraag studenten eens om zich verschillende regels voor te stellen voor een college. Stel de studenten beoordelen de docenten. Stel dat je naar school komt als je wilt iets leren en je vertrekt als je het geleerd hebt. Stel dat hoogleraren aangenomen worden op basis van hun vermogen tot het oplossen van reële problemen in de echte wereld in plaats van het publiceren van academische documenten. Stel dat een klas als groep wordt beoordeeld in plaats van als individuen.\r\n\r\nRegels veranderen gedrag. Macht over de regels is echte macht. Macht over de regels van de regels is supermacht.\r\n\r\nDaarom komen lobbyisten samen wanneer de regering en de Eerste en Tweede Kamer wetten schrijft. Daarom schrijft de Eerste Kamer—die de grondwet interpreteert en omlijnt—de regels voor het schrijven van de regels—nog meer macht dan de regering. \r\n\r\nAls je de diepste storingen van systemen wilt begrijpen, besteed dan aandacht aan de regels en aan degenen die daar de macht over hebben.\r\n\r\nDat is de reden waarom bij velen de alarmklokken van de systeemintuïtie luidden toen het nieuwe wereldhandelsstelsel werd uitgelegd. Het is een systeem met regels ontworpen van bedrijven, door bedrijven en voor bedrijven. De regels sluiten vrijwel elke terugkoppeling uit andere sectoren van de samenleving uit. De belangrijkste terugkoppeling—die vanuit het milieu en de aarde ontrokken waarde—ontbreekt volkomen. De meeste van haar vergaderingen zijn gesloten voor de pers—geen informatie, geen terugkoppeling.\r\n\r\nSamen met het geldsysteem dwingt het naties in versterkende lussen met elkaar te concurreren ten koste van het milieu en de sociale bescherming teneinde zakelijke investeringen aan te trekken. Het is een recept voor het ontketenen van de lus van ‘succes aan de succesvollen’. Het is gelukt.\r\n\r\n===De kracht van zelforganisatie===\r\n\r\nHet meest verbluffende dat levende systemen kunnen doen is zich volledig te veranderen door het creëren van geheel nieuwe structuren en gedrag. In biologische systemen heet die kracht evolutie en leidt in uiteindelijk tot metamorfose. In de menselijke economie noemen we het technische vooruitgang of sociale revolutie. In systeemlingo heet het zelforganisatie.\r\n\r\nZelforganisatie betekent de verandering van enig aspect van een systeem eerder op deze lijst—de toevoeging of verwijdering van:\r\n*fysieke structuur; of\r\n*verzwakkende of versterende lussen; of\r\n*informatiestromen; of\r\n*regels.\r\n\r\nHet vermogen om zichzelf te organiseren is de sterkste vorm van de veerkracht  van een systeem—het vermogen om veranderingen te overleven veranderen. De meest innovatieve systemen—organisaties, bedrijven, naties—zijn zo in staat zich voortdurend te vernieuwen en bruisen van het leven.\r\n\r\nHet menselijke immuunsysteem kan reacties op (sommige soorten) aanvallen ontwikkelen die het nooit eerder is tegengekomen. Het menselijk brein kan nieuwe informatie opnemen  en volledig nieuwe, unieke gedachten ontpoppen.\r\n\r\nZelforganisatie lijkt zo verwonderlijk dat we de neiging om het als mysterieus en miraculeus te zien. Economen modelleren technologie vaak letterlijk als manna uit de hemel—komt van nergens, kost niets, en verhoogt de productiviteit van de economie constant met ongeveer een procent per jaar. Eeuwenlang ervaren mensen de spectaculaire variëteit van de natuur met hezelfde ontzag. Slechts een goddelijke schepper kan zo\'n creatie voortbrengen. \r\n\r\nIn feite hoeft de goddelijke schepper geen wonderen te doen. Het is ‘slechts’ een kwestie  van het schrijven van een paar slimme regels voor zelforganisatie. Deze regels bepalen hoe, waar, wanneer en wat het systeem zichzelf kan toevoegen of verwijderen en onder welke voorwaarden.\r\n\r\nZelforganiserende computermodellen tonen aan dat zich prachtige geestverbijsterende patronen kunnen ontvouwen door eenvoudige evolutionaire algoritmen. Dat hoeft niet te betekenen dat de algoritmen voor de echte wereld eenvoudig zijn, maar alleen dat zij dat kunnen worden.\r\n\r\nDe genetische code is de basis van alle biologische evolutie bevat slechts vier letters, gecombineerd tot woorden van drie letters elk. Deze code en de regels voor het repliceren en herschikken, heeft een onvoorstelbare variëteit van wezens uitgespuwd. \r\n\r\n{{code is niets, coderen is alles}}.\r\n\r\nZelforganisatie is in wezen een kwestie van evolutionaire grondstoffen—een voorraad van informatie waaruit mogelijke patronen gekozen kunnen worden—en een middel om ze te testen. Voor biologische evolutie is de grondstof DNA, één bron van variëteit is spontane mutatie, en het testmechanisme lijkt op iets doorspekt met Darwinistische selectie.\r\n\r\nDe grondstof voor de technologie is het lichaam van kennis: begrip dat wetenschap heeft verzameld. De bron van diversiteit is de menselijke creativiteit (wat dat ook moge zijn) en het selectiemechanisme is dat wat de markt zal belonen of dat wat overheden en stichtingen dan ook maar zullen financieren of dat wat de fantasie van de gekke uitvinders dan ook maar prikkelt. \r\n\r\nWanneer je de kracht van zelforganisatie inziet, begin je te begrijpen waarom biologen biodiversiteit zelfs meer aanbidden dan economen technologie aanbidden. De wilde en gevarieerde voorraad van DNA, in de loop van miljarden jaren geëvolueerd en opeengestapeld, is dé bron van evolutionaire mogelijkheden. Net zoals wetenschap bibliotheken, laboratoria en wetenschappers dé bron zijn van technologische mogelijkheden. Het toestaan dat soorten uitsterven is een systemische misdaad, net als het willekeurig vernietigen van alle kopieën van bijzonder wetenschappelijke tijdschriften of bepaalde soorten wetenschappers dat is.\r\n\r\nHetzelfde kan worden gezegd van menselijke culturen, die de opslag zijn van gedragsrepertoires die niet over miljarden, maar honderdduizenden jaren opeengestapeld zijn. Ze zijn een voorraad van waaruit sociale evolutie en innovatie ontstaat. Helaas waarderen wij mensen het evolutionaire potentieel van culturen minder dan dat we het potentieel van iedere genetische variatie van de [http://nl.wikipedia.org/wiki/Grondeekhoorns aardeekhoorn] begrijpen. Dat komt mogelijk door het geloof in de volstrekte superioriteit van de eigen cultuur, een aspect van bijna elke cultuur.\r\n\r\nElk systeem, biologisch, economisch of sociaal, dat experimenten minacht en het ruwe materiaal van innovatie wist is op de lange termijn gedoemd op deze zeer gevarieerde planeet. \r\n\r\nHet punt van ingrijpen hier is duidelijk maar onpopulair. Het aanmoedigen van diversiteit betekent verlies van controle. \'\'\'Laat duizend bloemen bloeien en wat dan ook kan gebeuren!\'\'\'\r\n \r\nWie durft?\r\n\r\n===De doelen van het systeem===\r\n\r\nDe drang naar controle is een voorbeeld van waarom het doel van een systeem een nog krachtiger hefboompunt is dan het zelforganiserende vermogen van een systeem. \r\n\r\nAls het doel is om meer en meer van de wereld onder het regime van een centraal plansysteem te vangen—het rijk van Genghis Khan, Das dritte Reich, de People\'s Republic of China, Wal-Mart, Disney, Microsoft—dan staat alles lager in de lijst onder druk of wordt verzwakt om te voldoen aan die doelstelling, ook zelforganiserend gedrag. Alles is ondergeschikt aan de systeemdoelen.\r\n\r\nDaarom raak je niet uitgesproken over de vraag of genetische manipulatie een goede of een slechte zaak is. Zoals met alle technologieën is de uitkomst afhankelijk van het doel waarmee de stuurlui het roer hanteren. Het enige dat je kan zeggen is dat als bedrijven het hanteren om nog meer verhandelbare producten te genereren er een heel andere richting voor de evolutie wordt ingeslagen dan wat de planeet tot nu toe heeft gezien.\r\n\r\nSystemen hebben een hiërarchie van doelen. De meeste verzwakkende terugkoppellussen hebben hun eigen doelen—om het badwater op het juiste niveau te houden, om de kamertemperatuur comfortabel te houden, om voorraden op voldoende niveau te handhaven. Het zijn kleine hefboompunten. De punten met grote hefboomwerking zijn de doelstellingen van volledige systemen.\r\n\r\nMensen binnen systemen herkennen vaak niet wat de doelstelling is van het gehele systeem dat ze bedienen. De meeste bedrijven zullen waarschijnlijk zeggen dat het doel is om winst te maken, maar dat is slechts een regel, een noodzakelijke voorwaarde om mee te kunnen blijven spelen.\r\n\r\nWat is het doel van het spel? Om te groeien? Om het marktaandeel te vergroten? Om de wereld (klanten, leveranciers, toezichthouders) steeds meer onder de controle van de onderneming te brengen zodat haar activiteiten steeds meer van onzekerheid afgeschermd worden. Dat is ook het doel van een kankercel en van de hele levende bevolking. Het is alleen slecht wanneer het niet wordt tegengewerkt door hogere verzwakkende terugkoppellussen met doelen om het systeem in evenwicht te houden.\r\n\r\nHet doel van het voeren van de marktconcurrerentie dient het doel van elke onderneming om haar concurrenten te eliminieren te overtroeven. Het doel om de bevolking in evenwicht te houden en zich te ontwikkelen dient de doelstelling van elke populatie om alle middelen op te eisen voor haar eigen metabolisme te overtroeven. \r\n\r\nHet wisselen van de spelers in een systeem is een ingreep op laag niveau zolang de spelers in het zelfde oude systeem passen. De uitzondering op deze regel zit aan de top, als een enkele speler het systeemdoel kan veranderen.\r\n\r\nHet is wonderbaarlijk als—slechts zeer incidenteel—in een organisatie een nieuwe leider opstaat, een nieuw doel formuleert en zo in haar of zijn eentje het gedrag van honderden, duizenden of miljoenen perfect rationele mensen verandert. Adolf Hitler in Nazi-Duitsland en Mahatma Gandhi zijn hier twee extreme voorbeelden van.\r\n\r\nDat is ook wat Ronald Reagan deed. Niet lang voordat hij president werd, kon een president zeggen: ”Vraag niet wat de overheid voor jou kan doen, vraag wat jij kunt doen voor de overheid,” en niemand had zelfs gelachen. Reagan zei dat het doel niet is om de mensen  de regering te laten helpen en niet om de regering  de mensen te laten helpen, maar om de regering van onze nek af te krijgen.\r\n\r\nMen kan erover twisten dat grote veranderingen in het systeem hem daarmee weg lieten komen. Maar de grondigheid waarmee het gedrag sinds Reagan in de VS en zelfs de wereld is veranderd getuigt van de grote hefboomwerking van het uitspreken, herhalen en het opeisen van nieuwe systeemdoelen.\r\n\r\n===De mentaliteit of zienswijze van waaruit het systeem ontstaat===\r\n\r\nEen van de gezegden van Jay Forrester over systemen gaat alvolgt: “Het maakt niet uit hoe de fiscale wetgeving van een land is opgesteld. Er is een gemeenschappelijk idee in de hoofden van de samenleving over wat een ‘eerlijke’ verdeling van de fiscale last is. Ongeacht wat de regels zeggen zal de werkelijke verdeling van de belastingen het algemeen aanvaarde idee van ‘rechtvaardigheid’ altijd geweld aan doen, hetzij door eerlijk of oneerlijk spel, door complicaties, valsspelen, vrijstellingen of aftrekposten, of door voortdurende aanvallen op de regels.”\r\n\r\nHet gemeenschappelijke idee in de hoofden van de samenleving, de grote onuitgesproken aannames—onuitgesproken omdat ze onnodig zijn te vermelden; iedereen kent ze—vormt de diepste reeks overtuigingen van hoe de maatschappij denkt over hoe de wereld werkt. Er is een verschil tussen zelfstandige naamwoorden en werkwoorden. Mensen die minder betaald worden zijn minder waard. Groei is goed. De natuur is een onuitputtelijke voorraad van middelen die dient te worden omgezet ten behoeve van menselijke doeleinden. Evolutie is gestopt met het ontstaan van homo sapiens. Men kan land ‘bezitten’. De olievoorraden onder de noordpool zijn van mij. Dit zijn slechts enkele van de paradigmatische aannames van onze cultuur. Allemaal aannames die de mensen van andere culturen volstrekt verbluft achterlaat.\r\n\r\nParadigma\'s of zienswijzen zijn de bronnen van de systemen. Van hen komen doelen, informatiestromen, terugkoppellussen, voorraden en stromen.\r\n\r\nDe oude Egyptenaren bouwden piramides omdat ze geloofden in een hiernamaals. Wij bouwen torenflats omdat wij menen dat de ruimte in het centrum van de steden enorm waardevol is—behalve voor onoggelijke ruimten waarvan wij menen dat ze waardeloos zijn, vaak in de buurt van de diezelfde torenflats.\r\n\r\nOf het nu Copernicus of Kepler was die aantoonde dat de aarde niet het middelpunt van het universum was, of Einstein die veronderstelde dat materie en energie uitwisselbaar zijn, of Adam Smith die beweerde dat de egoïstische acties van individuele spelers in markten heerlijk bijdroegen aan het gemeenschappelijk goed.\r\n\r\nMensen die weten te in te grijpen in systemen op het niveau van een zienswijze, en daar de gevoelige snaar weten te raken, raken een hefboompunt dat systemen volledig transformeert.\r\n\r\nJe kunt zeggen dat paradigma\'s moeilijker zijn te veranderen dan elk ander aspect van een systeem, en dus dient deze post het laagst op de lijst worden geplaatst, niet het hoogst. Maar er is niets fysieks of duur of zelfs langzaam aan een paradigmaverschuiving. Bij elk individu gebeurt dit in een oogwenk. Een klik in de geest, een nieuwe manier van kijken is voldoende. \'\'\'Eureka!\'\'\' Natuurlijk verzetten individuen en samenlevingen zich tegen uitdagingen van hun paradigma, harder dan tegen elke andere vorm van verandering.\r\n\r\nDus, \'\'\'hoe kan je een paradigma veranderen?\'\'\' Thomas Kuhn, die het baanbrekende boek over de grote paradigmaverschuiving in de wetenschap schreef, heeft hierover veel te zeggen. In een notendop komt het hierop neer:\r\n*\'\'\'Blijf goed wijzen op de afwijkingen en storingen van het oude paradigma.\'\'\'\r\n*\'\'\'Kom zelf luid en duidelijk en met zekerheid vanuit het nieuwe paradigma.\'\'\'\r\n*\'\'\'Injecteer mensen met het nieuwe paradigma op openbare plaatsen met zichtbaarheid en kracht.\'\'\'\r\n*\'\'\'Werk met actieve veranderaars en met het overgrote deel van mensen met een open geest\'\'\' en verkwist geen met reactionairs.\r\n\r\nSysteemmensen zeggen dat één manier om een paradigma te veranderen is om een model van een systeem te maken dat je buiten het systeem plaatst en je zo dwingt om de ogen te openen en met een {{frisse blik}} het geheel te zien. Systeemmensen zeggen dat omdat hun eigen paradigma\'s op die manier zijn gewijzigd.\r\n\r\n===De kracht om paradigma\'s te overstijgen===\r\n\r\nOm waarheidsgetrouw en volledig zijn is er nog een nabrander.\r\n\r\nDe hoogste hefboomwerking van alles is om je niet te verbinden met de arena van paradigma\'s en je te beseffen dat geen enkele paradigma ‘waar’ is. Zelfs die paradigma\'s die jouw zoete comfortabele wereldbeeld vormen geven een zeer beperkt inzicht in een immens en fantastisch universum.\r\n\r\nOp buikniveau snap je het paradigma dat er paradigma\'s zijn, en je snapt dat datzelf een paradigma is. Dat inzicht is fantastisch grappig. Het is jezelf verliezen in niet-weten.\r\n\r\nMensen die zich vastklampen aan paradigma\'s (en dat doet bijna iedereen) werpen één blik in de ruime mogelijkheid dat alles wat we denken gegarandeerd onzin is en fietsen vervolgens angstig voor die onzekerheid en snel in de tegenovergestelde richting. Toch zit er geen kracht, geen controle, zelfs geen bestaansreden, laat staan handelen, in de ervaring dat er geen zekerheid is in welk wereldbeeld dan ook. Maar iedereen die voor een moment of voor een mensenleven heeft gespeeld met dat idee ziet het als een basis voor radicale zelfstandigheid en gelijkwaardigheid.\r\n\r\nAls er geen waar paradigma is, kies er dan een die bijdraagt aan de verwezenlijking van jouw doel. Als je geen idee hebt waar je een doel kunt vinden, stem dan af op het universum of op jouw favoriete godheid, en luister ernaar en doe zijn, haar of ‘hets’ wil, want die is veel beter geïnformeerd dan de jouwe.\r\n\r\nTerug van het sublieme naar het belachelijke, van verlichting naar waarschuwingen. Er is nog zoveel dat moet worden gezegd om deze lijst te kwalificeren. Het is een voorlopige lijst en de volgorde is glibberig. Er zijn uitzonderingen op elk punt. Laat de lijst sudderen in je bovenbewustzijn. Loop op en neer door de lijst, pas hefboompunten toe waar je ze kan vinden. Hoe hoger het hefboompunt in de lijst staat, hoe meer het systeem zich verzet tegen haar verandering—dat is de reden waarom samenlevingen echt verlichte wezens proberen uit te wissen. \r\n\r\nEr zijn geen goedkope kaartjes voor systeemveranderingen. Je moet er aan werken, of dat nou betekent dat je een systeem nauwgezet moet analyseren of een paradigma rigoureus moet afgooien. Uiteindelijk lijkt het erop dat het hefboomeffect minder te maken heeft met het duwen van hefbomen dan met gedisciplineerd denken gecombineerd met strategisch, diep en wild loslaten.\r\n\r\n===Op naar een briljanten millennium===\r\nOnze regeringen en bedrijven blijven verstrikt hangen in het draaien aan kranen, drukken op knoppen en schonen van afvoerputten. Tijd voor een {{frisse blik}}—een paradigmaverschuiving—en een nieuw {{vurig verlangen}} naar de zee. \r\n\r\nDe ongeloofwaardig eenvoudige edoch extreem effectieve systeemoplossingen uit de huidige financiële crisis zijn al door velen verzonnen—[[de rijken rijker en de armen rijken]].\r\n\r\nOnze financiële infrastructuur is ondertussen—afgezien van de eurobiljetten en -munten—volledig digitaal,. Geld wordt informatie en informatie wordt geld. Ons financiële en monetaire systeem is volledig vormgegeven met software. En software is, de naam zegt het al, zachte en kneedbare waar.\r\n\r\nDus in tegenstelling tot fysieke infrastructuur zoals gebouwen en wegen en leidingen is het aapassen van onze financiële infrastructuur relatief gezien een eitje. Het veranderen van parameters, aanbrengen van effectieve terugkoppellussen en toevoegen of aanpassen van buffers in het financiële systeem en het bepalen van nieuwe doelen dus ook. Het is niet een kwestie van van kunnen, \'\'\'het is een kwestie van willen!\'\'\'\r\n\r\nSchrijf je {{dagdroom}}: Ik wil leven in een land dat… (vervang ‘land’ door gezin, buurt, wijk, dorp, plaats, stad, regio, organisatie, provincie, land, werelddeel, wereld). Verzamel het {{zielsprofiel}} van geestverwanten. Inspireer, groei en koester {{1.000 echte fans}}.\r\n\r\nTijd voor ecosofische wetswijzigingen en [[slimme spirituele software]]?!\r\n\r\n\'\'\'¥€$ WE CAN!\'\'\'\r\n\r\nVrij naar \'\'[http://www.developerdotstar.com/mag/articles/places_intervene_system.html Places to Intervene in a System]\'\' door [http://en.wikipedia.org/wiki/Donella_Meadows Donella Meadows].\r\n\r\n','Systeeminterventiepunten',0,'','inherit','open','open','','505-revision-3','','','2009-03-02 20:34:22','2009-03-02 19:34:22','',505,'http://aardbron.nl/505-revision-3/',0,'revision','',0),(512,2,'2009-03-03 11:32:46','2009-03-03 10:32:46','[caption id=\"attachment_521\" align=\"alignnone\" width=\"300\" caption=\"Landgoed “De Horst”, Driebergen\"]<a href=\"http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/de-horst.jpg\"><img src=\"http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/de-horst.jpg\" alt=\"Landgoed “De Horst”, Driebergen\" title=\"de-horst\" width=\"300\" height=\"206\" class=\"size-full wp-image-521\" /></a>[/caption]\r\n\r\nDraag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|-\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n[http://www.bewegendebeelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende%2bbeelden%2bfestival%2b4%2bapril%2b2009.html » Meer informatie en inschrijven].\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','publish','open','open','','bewegende-beelden-festival-4-april','','','2009-03-03 11:59:38','2009-03-03 10:59:38','',0,'http://aardbron.nl/?p=512',0,'post','',0),(513,2,'2009-03-03 11:32:32','2009-03-03 10:32:32','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\n\n<!--more-->\n\n===Programma===\n{|\n|-\n|12.00\n|lunch en ontvangst\n|-\n|13.00\n|opening door Matthieu Weggeman\n|-\n|13.30\n|eerste workshopronde\n|14.15\n|pauze en uitwisselen ervaringen\n|-\n|14.45\n|tweede workshopronde\n|-\n|15:30\n|Uitwisselen ervaringen\n|-\n|16.15\n|borrel\n|-\n|17.00\n|fin\n|}\n\n===Workshops===\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\n*Mind over Matter - Iebele Abel\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\n*Sinbad en Aladdin, een Serieus Gek Geld Spel - Martien van Steenbergen\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\n*Stichting MeeMaken\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\n*Social Venture Network\n\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\n\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\n\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\n\n[http://www.bewegende-beelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende+beelden+festival+4+april+2009.html » Meer informatie en inschrijven]\n\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision','','','2009-03-03 11:32:32','2009-03-03 10:32:32','',512,'http://aardbron.nl/512-revision/',0,'revision','',0),(514,2,'2009-03-03 11:32:46','2009-03-03 10:32:46','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*Sinbad en Aladdin, een Serieus Gek Geld Spel - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n[http://www.bewegende-beelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende+beelden+festival+4+april+2009.html » Meer informatie en inschrijven]\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision-2','','','2009-03-03 11:32:46','2009-03-03 10:32:46','',512,'http://aardbron.nl/512-revision-2/',0,'revision','',0),(515,2,'2009-03-03 11:33:34','2009-03-03 10:33:34','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|-\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n[http://www.bewegende-beelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende+beelden+festival+4+april+2009.html » Meer informatie en inschrijven]\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision-3','','','2009-03-03 11:33:34','2009-03-03 10:33:34','',512,'http://aardbron.nl/512-revision-3/',0,'revision','',0),(516,2,'2009-03-03 11:34:19','2009-03-03 10:34:19','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|-\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n[http://www.bewegendebeelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende+beelden+festival+4+april+2009.html » Meer informatie en inschrijven].\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision-4','','','2009-03-03 11:34:19','2009-03-03 10:34:19','',512,'http://aardbron.nl/512-revision-4/',0,'revision','',0),(517,2,'2009-03-03 11:35:15','2009-03-03 10:35:15','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|-\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n<a href=\"http://www.bewegendebeelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende+beelden+festival+4+april+2009.html\" » Meer informatie en inschrijven</a>.\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision-5','','','2009-03-03 11:35:15','2009-03-03 10:35:15','',512,'http://aardbron.nl/512-revision-5/',0,'revision','',0),(521,2,'2009-03-03 11:59:03','2009-03-03 10:59:03','','de-horst',0,'Landgoed “De Horst”, Driebergen','inherit','open','open','','de-horst','','','2009-03-03 11:59:03','2009-03-03 10:59:03','',512,'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/de-horst.jpg',0,'attachment','image/jpeg',0),(518,2,'2009-03-03 11:36:47','2009-03-03 10:36:47','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\n\n<!--more-->\n\n===Programma===\n{|\n|-\n|12.00\n|lunch en ontvangst\n|-\n|13.00\n|opening door Matthieu Weggeman\n|-\n|13.30\n|eerste workshopronde\n|-\n|14.15\n|pauze en uitwisselen ervaringen\n|-\n|14.45\n|tweede workshopronde\n|-\n|15:30\n|Uitwisselen ervaringen\n|-\n|16.15\n|borrel\n|-\n|17.00\n|fin\n|}\n\n===Workshops===\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\n*Mind over Matter - Iebele Abel\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\n*Stichting MeeMaken\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\n*Social Venture Network\n\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\n\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\n\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\n\n<a href=\"http://www.bewegendebeelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende+beelden+festival+4+april+2009.html\" » Meer informatie en inschrijven</a>.\n\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-autosave','','','2009-03-03 11:36:47','2009-03-03 10:36:47','',512,'http://aardbron.nl/512-autosave/',0,'revision','',0),(519,2,'2009-03-03 11:35:43','2009-03-03 10:35:43','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|-\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n<nowiki><a href=\"http://www.bewegendebeelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende+beelden+festival+4+april+2009.html\" » Meer informatie en inschrijven</a></nowiki>.\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision-6','','','2009-03-03 11:35:43','2009-03-03 10:35:43','',512,'http://aardbron.nl/512-revision-6/',0,'revision','',0),(520,2,'2009-03-03 11:37:56','2009-03-03 10:37:56','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|-\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n<a href=\"http://www.bewegendebeelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende%2Bbeelden+festival+4+april+2009.html\" » Meer informatie en inschrijven</a>.\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision-7','','','2009-03-03 11:37:56','2009-03-03 10:37:56','',512,'http://aardbron.nl/512-revision-7/',0,'revision','',0),(522,2,'2009-03-03 11:39:40','2009-03-03 10:39:40','Draag jij de wereld een warm hart toe? Wil je geïnspireerd worden om een positieve bijdrage te leveren aan je omgeving? Kom dan naar het Bewegende Beelden festival op 4 april en ontdek wat voor schat je kunt vinden. Als een caleidoscoop geeft Bewegende Beelden je steeds een nieuwe kijk op een aantal fundamentele vraagstukken waarmee wij dagelijks geconfronteerd worden. Laat je verleiden om op een andere manier naar de wereld te kijken!\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\n===Programma===\r\n{|\r\n|-\r\n|12.00\r\n|lunch en ontvangst\r\n|-\r\n|13.00\r\n|opening door Matthieu Weggeman\r\n|-\r\n|13.30\r\n|eerste workshopronde\r\n|-\r\n|14.15\r\n|pauze en uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|14.45\r\n|tweede workshopronde\r\n|-\r\n|15:30\r\n|Uitwisselen ervaringen\r\n|-\r\n|16.15\r\n|borrel\r\n|-\r\n|17.00\r\n|fin\r\n|}\r\n\r\n===Workshops===\r\n*Videoworkshop - Marc Stekelenburg\r\n*Mind over Matter - Iebele Abel\r\n*De druppel en de oceaan - Han Bekkers\r\n*\'\'\'Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel\'\'\' - Martien van Steenbergen\r\n*Muzikale workshop - Clementine Noordzij\r\n*Stichting MeeMaken\r\n*Telepathisch experiment - Adriaan de Man\r\n*Circus Santelli - Marco Bonisimo\r\n*Social Venture Network\r\n\r\n====Sinbad en Aladdin | Serieus Gek Geld Spel====\r\nDe tweelingbroers Sinbad en Aladdin en hun familie leven al jaren in goede harmonie. Koning Midas, hun vader, ligt echter op sterven. Ze hebben het allang aan zien komen en afgesproken dat ze straks het land netjes doormidden knippen en Sinbad en Aladdin elk koning worden over hun eigen deel.\r\n\r\nAl jaren hebben ze nagedacht over een grondige hervorming van hun geldsysteem en nu hebben ze een mooie gelegenheid voor een experiment. Ze spreken af dat Sinbad het huidige geldsysteem, dat wij nu ook hebben, blijft gebruiken en dat Aladdin het nieuwe geldsysteem gaat gebruiken dat ze samen hebben verzonnen.\r\n\r\nAls sportieve wedstrijd bouwen ze allebei in slechts 10 jaar een nieuwe hoofdstad in hun eigen land. Na 10 jaar wordt het geldsysteem van degene die de mooiste stad bouwt en waar de mensen het gelukkigst zijn ook in het andere land ingevoerd. In welke stad wil jij graag wonen?\r\n\r\n[http://www.bewegendebeelden.nl/site/mc/1/11/42/201/bewegende%2bbeelden%2bfestival%2b4%2bapril%2b2009.html » Meer informatie en inschrijven].\r\n\r\n','Bewegende Beelden Festival 4 april',0,'','inherit','open','open','','512-revision-8','','','2009-03-03 11:39:40','2009-03-03 10:39:40','',512,'http://aardbron.nl/512-revision-8/',0,'revision','',0),(523,2,'2009-03-03 12:02:36','2009-03-03 11:02:36','','slimme-spirituele-software-vista',0,'','inherit','open','open','','slimme-spirituele-software-vista','','','2009-03-03 12:02:36','2009-03-03 11:02:36','',507,'http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/slimme-spirituele-software-vista.png',0,'attachment','image/png',0),(524,2,'2009-03-03 12:03:17','2009-03-03 11:03:17','<a href=\"http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/slimme-spirituele-software-vista.png\"><img src=\"http://aardbron.nl/wp-content/uploads/2009/03/slimme-spirituele-software-vista.png\" alt=\"slimme-spirituele-software-vista\" title=\"slimme-spirituele-software-vista\" width=\"450\" class=\"alignnone size-full wp-image-523\" /></a>\n\nComputers zijn heel dom. Maar ze zijn wel heel snel dom. En ze worden daar steeds beter in. Het wordt tijd dat we die schijnbaar onuitputtelijke kracht meer in gaan zetten om de kwaliteit van ons leven te verbeteren.\n\n<!--more-->\n\nDe software die wij elke dag bewust en onbewust gebruiken dient slimmer te worden. Zodra deze software beter om kan gaan met de \'\'\'betekenis\'\'\' (semantiek) van gegevens, en dus slimmer is, kan zij ons \'\'\'beter begrijpen\'\'\' en zich beter aanpassen aan ons in plaats van andersom. Tegelijkertijd verbetert slimme software de communicatie tussen mensen onderling. En betere communicatie tussen mensen leidt in de meeste gevallen tot meer begrip en daardoor weer tot een betere wereld.\n\nEn als die software beter om kan gaan met de betekenis van gegevens, kan zij in potentie onderling ook beter communiceren en verstaat het ene stukje software het andere beter. Ook hier leidt dit uiteindelijk tot een betekenisvollere informatie en software onderlaag die ons mensen nog beter van dienst kan zijn.\n\n===Don\'t make me think!===\n\nDe bottom-line van goede software wordt kort en krachtig samengevat door Steve Krug\'s eerste wet van bruikbaarheid: Don\'t make me think! Het is zijn allesoverkoepelende principe, de ultieme test om te beoordelen of iets werkt of niet. Het betekent dat een systeem met menselijke maat \'\'\'zelfverklarend\'\'\' moet zijn. Zonneklaar. Doorzichtig. Ik moet in staat zijn in een keer te snappen, waar het voor is of hoe het te gebruiken, zonder enige moeite te verspillen om er over na denken.\n\nDit is in harmonie met Donald Norman\'s \'\'\'perceived affordance\'\'\' en \'\'\'emotional design\'\'\'. Norman gebruikt het computerscherm als voorbeeld. Het scherm heeft de \"perceived affordance\" om dingen aan te wijzen. Maar als het geen aanraakscherm is, heeft het aanwijzen geen effect. PDA\'s hebben allemaal een aanraakscherm, en mensen gebruiken dat ook zonder er bij na te denken. Merk op dat bij een traditioneel computerscherm heeft het aanwijzen van dingen op het scherm zeker nut heeft bij communicatie tussen meerdere personen.\n\n===IT: onbalans tussen IQ en EQ===\n\nIT, Informatie Technologie, wordt hoofdzakelijk gemaakt door hoog-intelligente mensen. Mensen met een hoog IQ die er voor doorgeleerd hebben. En dat is te merken ook. De EQ, Emotional Intelligence, ontbreekt vaak in ernstige mate. De \'C\' van \'\'\'communicatie\'\'\'&mdash;gemeenschappelijkheid&mdash;mist. IQ en EQ zijn in de IT volledig in onbalans. Vandaar dat wijlen Douglas Adams terecht zegt: \"\'\'\'Technology is something that does not work yet\'\'\'.\".\n\nZodra wij IT-systemen groeien waarbij we elementen uit Stephen Covey\'s \"7 Habits for Highly Efffective People\" vanaf het begin inbouwen gaat het al beter. Het toevoegen van \"\'\'\'Be proactive\'\'\'\" en \"\'\'\'Seek first to understand, then to be understood\'\'\'.\" zijn al een grote stap in de goede richting. Verplaats je als ontwerper en bouwer in de software en doe je uiterste best om vanuit die positie met jouw gebruiker, de mens aan de andere kant, te communiceren. Probeer hem of haar in te voelen, te begrijpen. Moet je eens kijken hoe veel beter het resultaat straks is. Het leeft gewoon meer.\n\nHet primaire doel van een IT-systeem moet het succesvol maken van haar gebruiker zijn. Dan verwerft de ontbrekende \'C\' van communicatie zich ook weer een terechte plek in het acronym ICT.\n\n===Biologisch organische architectuur===\n\nWelke (IT- of software-) architectuur hoort bij oplossingen met menselijke maat? Afgaand op de natuur, Stuart Kauffman\'s \"At Home in the Universe\" over \'\'\'emergent complex systems\'\'\' en \'\'\'evolutionary computing\'\'\', Christopher Alexander\'s \"Timeless Way of Building\", en zijn lijvige vierluik \"\'\'\'[[The Nature Of Order]]\'\'\'\", en bewezen door het Internet, het Web, Grid Computing en meer en meer door Social Networks, lijkt de oplossing niet te liggen in \"de architectuur\".\n\n\'\'\'Architectuur is een chaordisch emergent fenomeen\'\'\'. Ze ontstaat door de samenwerking en interactie tussen haar spelers. De \"architectuur\" in elk systeem wordt gevormd door een aantal zeer basale en primitieve regels van waaruit het systeem groeit. De kunst is dus ook niet zozeer een architectuur te ontwerpen en vervolgens het systeem te bouwen. De kunst zit hem in het definieren van een aantal basiselementen, de beginselen en de \"protocollen\" daartussen, en de wijze van evolutie (mutatie, kruisen). Kunnen we dat, dan kunnen we de meest natuurlijke en harmonieuze systemen groeien. En dan kunnen we ons volgens Alexander afvragen welke systeem meer leeft en dus een hogere menselijke maat heeft.\n','Slimme spirituele software',0,'','inherit','open','open','','507-autosave','','','2009-03-03 12:03:17','2009-03-03 11:03:17','',507,'http://aardbron.nl/507-autosave/',0,'revision','',0),(525,2,'2009-03-02 20:30:05','2009-03-02 19:30:05','Computers zijn heel dom. Maar ze zijn wel heel snel dom. En ze worden daar steeds beter in. Het wordt tijd dat we die schijnbaar onuitputtelijke kracht meer in gaan zetten om de kwaliteit van ons leven te verbeteren.\r\n\r\n<!--more-->\r\n\r\nDe software die wij elke dag bewust en onbewust gebruiken dient slimmer te worden. Zodra deze software beter om kan gaan met de \'\'\'betekenis\'\'\' (semantiek) van gegevens, en dus slimmer is, kan zij ons \'\'\'beter begrijpen\'\'\' en zich beter aanpassen aan ons in plaats van andersom. Tegelijkertijd verbetert slimme software de communicatie tussen mensen onderling. En betere communicatie tussen mensen leidt in de meeste gevallen tot meer begrip en daardoor weer tot een betere wereld.\r\n\r\nEn als die software beter om kan gaan met de betekenis van gegevens, kan zij in potentie onderling ook beter communiceren en verstaat het ene stukje software het andere beter. Ook hier leidt dit uiteindelijk tot een betekenisvollere informatie en software onderlaag die ons mensen nog beter van dienst kan zijn.\r\n\r\n===Don\'t make me think!===\r\n\r\nDe bottom-line van goede software wordt kort en krachtig samengevat door Steve Krug\'s eerste wet van bruikbaarheid: Don\'t make me think! Het is zijn allesoverkoepelende principe, de ultieme test om te beoordelen of iets werkt of niet. Het betekent dat een systeem met menselijke maat \'\'\'zelfverklarend\'\'\' moet zijn. Zonneklaar. Doorzichtig. Ik moet in staat zijn in een keer te snappen, waar het voor is of hoe het te gebruiken, zonder enige moeite te verspillen om er over na denken.\r\n\r\nDit is in harmonie met Donald Norman\'s \'\'\'perceived affordance\'\'\' en \'\'\'emotional design\'\'\'. Norman gebruikt het computerscherm als voorbeeld. Het scherm heeft de \"perceived affordance\" om dingen aan te wijzen. Maar als het geen aanraakscherm is, heeft het aanwijzen geen effect. PDA\'s hebben allemaal een aanraakscherm, en mensen gebruiken dat ook zonder er bij na te denken. Merk op dat bij een traditioneel computerscherm heeft het aanwijzen van dingen op het scherm zeker nut heeft bij communicatie tussen meerdere personen.\r\n\r\n===IT: onbalans tussen IQ en EQ===\r\n\r\nIT, Informatie Technologie, wordt hoofdzakelijk gemaakt door hoog-intelligente mensen. Mensen met een hoog IQ die er voor doorgeleerd hebben. En dat is te merken ook. De EQ, Emotional Intelligence, ontbreekt vaak in ernstige mate. De \'C\' van \'\'\'communicatie\'\'\'&mdash;gemeenschappelijkheid&mdash;mist. IQ en EQ zijn in de IT volledig in onbalans. Vandaar dat wijlen Douglas Adams terecht zegt: \"\'\'\'Technology is something that does not work yet\'\'\'.\".\r\n\r\nZodra wij IT-systemen groeien waarbij we elementen uit Stephen Covey\'s \"7 Habits for Highly Efffective People\" vanaf het begin inbouwen gaat het al beter. Het toevoegen van \"\'\'\'Be proactive\'\'\'\" en \"\'\'\'Seek first to understand, then to be understood\'\'\'.\" zijn al een grote stap in de goede richting. Verplaats je als ontwerper en bouwer in de software en doe je uiterste best om vanuit die positie met jouw gebruiker, de mens aan de andere kant, te communiceren. Probeer hem of haar in te voelen, te begrijpen. Moet je eens kijken hoe veel beter het resultaat straks is. Het leeft gewoon meer.\r\n\r\nHet primaire doel van een IT-systeem moet het succesvol maken van haar gebruiker zijn. Dan verwerft de ontbrekende \'C\' van communicatie zich ook weer een terechte plek in het acronym ICT.\r\n\r\n===Biologisch organische architectuur===\r\n\r\nWelke (IT- of software-) architectuur hoort bij oplossingen met menselijke maat? Afgaand op de natuur, Stuart Kauffman\'s \"At Home in the Universe\" over \'\'\'emergent complex systems\'\'\' en \'\'\'evolutionary computing\'\'\', Christopher Alexander\'s \"Timeless Way of Building\", en zijn lijvige vierluik \"\'\'\'[[The Nature Of Order]]\'\'\'\", en bewezen door het Internet, het Web, Grid Computing en meer en meer door Social Networks, lijkt de oplossing niet te liggen in \"de architectuur\".\r\n\r\n\'\'\'Architectuur is een chaordisch emergent fenomeen\'\'\'. Ze ontstaat door de samenwerking en interactie tussen haar spelers. De \"architectuur\" in elk systeem wordt gevormd door een aantal zeer basale en primitieve regels van waaruit het systeem groeit. De kunst is dus ook niet zozeer een architectuur te ontwerpen en vervolgens het systeem te bouwen. De kunst zit hem in het definieren van een aantal basiselementen, de beginselen en de \"protocollen\" daartussen, en de wijze van evolutie (mutatie, kruisen). Kunnen we dat, dan kunnen we de meest natuurlijke en harmonieuze systemen groeien. En dan kunnen we ons volgens Alexander afvragen welke systeem meer leeft en dus een hogere menselijke maat heeft.\r\n','Slimme spirituele software',0,'','inherit','open','open','','507-revision-3','','','2009-03-02 20:30:05','2009-03-02 19:30:05','',507,'http://aardbron.nl/507-revision-3/',0,'revision','',0),